دکتر مهدی محقق: تأثیر حکمت ایرانی بر متفکران آسیای جنوب شرقی‏ چشمگیر بوده است

 پس از بازگشت از مونترال به ایران، جایى که حدود سه سال به تدریس تفکر اسلامى در آن مشغول بودم، مؤسسه مطالعات اسلام مک گیل شاخه تهران را با کمک اساتیدى همچون: تى. ایزوتسو و راچ لندالت بنا نهادم. از آن  زمان تاکنون ۸۰ عنوان کتاب تحت عنوان «حکمت فارسى» در موضوعات فلسفه اسلامى، خداشناسى، عرفان و تاریخ علم انتشار یافته‏اند.
 از مهمترین آثار انتشار یافته توسط این مؤسسه درباره عرفان ایرانى هستند که دامنه آن نه تنها در شهرهاى ایران همچون: اصفهان، شیراز، تبریز، کاشان و بخشهاى مهمى از خراسان گسترده است بلکه در شبه قاره هند و آسیاى جنوب شرقى نیز اثرات آن دیده مى‏شود. آنانى که با عرفان ایرانى آشنا شدند آن را به مناطق خود بردند و این عرفان مورد توجه محققان آن دیار قرار گرفت.
 در اینجا سعى دارم علاقه ایرانیان را به تفکر عقلانى و عرفانى نشان دهم. در ضمن نشان خواهم داد که ایرانیان چگونه این دو را تحت عبارتى جدید به نام حکمت متعالى با مذهب آشتى داده‏اند. این نوع تفکر مورد قبول متفکران شبه قاره و آسیاى جنوب شرقى همچون: سارهندى، فنصورى، رانیرى، اقبال و دیگران واقع شده است.
 وقتى نوشته‏هاى فلاسفه یونان به زبان عربى ترجمه شد، ایرانیان جزو اولین کسانى بودند که به نظام فلسفى یونان توجه نشان دادند. آنها نه تنها اعتقاد داشتند که فلسفه از یک نظام مستقل بهره مى‏برد بلکه مى‏توان از آن در ساختار نظامهاى دیگر استفاده کرد. مثلاً استادان فن دستور زبان در بصره از منطق یونانى در مباحثاتشان استفاده مى‏کردند. یا مفسران معتزلى در تفاسیرى که از قرآن مى‏دادند از دلایل فلسفى بهره مى‏بردند و در جایى دیگر، از منطق فلسفى دقیق براى مشخص کردن چارچوب اصول و حقوق اسلامى استفاده مى‏کردند.
 عموماً این طور برداشت مى‏شود که فلسفه اسلامى با مرگ ابن رشد پایان مى‏پذیرد. ولى آنچه با ابن رشد از بین رفت نظام ارسطویى در تفکر اسلامى بود و در ایران آنچه به حیات خود ادامه داد فلسفه‏اى به شکل جدید بود که از آن به نام فلسفه حکمت نام مى‏برند.
 حکمت را مى‏توان ترکیبى از تفکر عقلانى و درک عرفانى دانست و یا به عبارت دیگر فلسفه عقلانى و تجربه عرفانى در حکمت گردهم مى‏آیند. حکمت نوعى خاص از فلسفه استادانه است که بناى آن براساس درک وجودى حقیقت به حساب مى‏آید. این نوع گرایش براى روحانى کردن فلسفه از عقاید مابعدالطبیعه ابن عربى و سهروردى استفاده مى‏کند. البته در بیان این موضوع نباید این نکته را فراموش کرد که حکمت حداقل در ترکیب رسمى خود یک نوع فلسفه عقلانى است که داراى ساختارى کاملاً منطقى است و همین مؤلفه است که باعث مى‏شود قدمت حکمت را تا زمان ابن سینا یعنى اولین دوره تاریخ فلسفه اسلامى به عقب برگردانند. مهمترین شخصیتهاى این مکتب البته میرداماد، صدرالدین شیرازى و سبزوارى هستند. هر چند این فیلسوفان به جهت علاقه‏هایشان به جنبه‏هاى خاصى از حکمت معروف شده‏اند (مانند حرکت جوهرى، بقاى ابدى، وجود ذهنى) ولى هریک از این فیلسوفان تمام جنبه‏هاى فلسفه را مدنظر قرار داده‎اند. آخرین فیلسوف بزرگ این مکتب ملاهادى سبزوارى است که در قرن ۱۹ مى‏زیسته است و پیروان سبک وى هنوز در ایران به تدریس فلسفه مشغولند.
 در اینجا مایلم نظرات متفکران این نوع حکمت درباره اندیشه وجود و رانیرى به عنوان یکى از فیلسوفان آسیاى جنوب شرقى را به مقایسه بنشینم.
 ۱ – وجود دلیلش در خودش است و تمام چیزهایى که در تعریف و یا شرح وجود به میان آمده نه تشریح آن است و نه معنى آن. زیرا وجود بسیط است و نه تنوع و نه طبقه‏اى را واجد نیست.
  علاوه بر آن لغت که تعریف باید بیش از آنچه که معرّف است شناخته شده باشد ولى هیچ چیز به روشنى خود وجود نیست. سبزوارى مى‏گوید: هر چند وجود یکى از شناخته‏ترین چیزهاست ولى عمق حقیقت این واژه بر ما روشن نیست. بنابراین او سعى مى‏کند بین عقاید آنانى که مى‏گویند وجود دلیلش همراهش است با آنانى که عقیده دارند حقیقت بنیادى وجود غیر قابل درک است هماهنگى ایجاد کند. او به این نتیجه مى‏رسد که تعاریفى همچون: «قائم بالذات» تعریف لغت وجود است.
 ۲ – وجود به طریق قیاسى پیش‏بینى شده است و اندیشه وجود قادر است منبع انشعاب باشد. به عبارت دیگر وجود قادر است به وجود اشیاى مختلف تقسیم شود. سبزوارى از نظریه خداشناسى خود درباره درک خدا با استفاده از همین اصل دفاع مى‏کند. او مى‏گوید: وقتى مى‏گوییم خدا وجود دارد وجود را به همان معنا مى‏گیریم که در مورد اشیا و امور دیگر در نظر مى‏گیریم. این چنین چیزى در مورد صفات بارى تعالى نیز صدق مى‏کند. مثلاً وقتى مى‏گوییم او دانا است، منظور همان است که درباره یک انسان نیز استفاده مى‏شود. بنابراین کلمه از لحاظ قیاسى به دست آمده است.
 ۳ – وجود حقیقتى واحد است که در ماهیت مختلف قرار دارد: غنى و فقیر، نیرومندى و ضعف، تقدم و تأخر. این موضوع با مثالى درباره نور قابل قیاس است زیرا مشخصه نور این است که خود روشن است و به چیزهاى دیگر نیز نور می‎دهد. نور امری ذوجوانب است که مراتب متعدد دارد. زیرا نور از لحاظ نوع متفاوت نیست. آنچه نور را از هم متفاوت مى‏کند قوت و ضعف نور است. سبزوارى وجود را نور حقیقى مى‏داند، قوت درخشش تام است که نورالنوار است و ضعیفترین حالتش تاریکى است. او این ایده را به فیلسوفان قدیم ایران که او آنها را فهلویان معرفى مى‏کند نسبت مى‏دهد.
 ۴ – در مورد رابطه بین ماهیت و وجود سبزوارى مى‏گوید: آنچه که در این دنیا به وجود آمده است ثنویت است که از ماهیت و وجود تشکیل شده است. اولى اشیا را از هم متمایز مى‏کند و دیگرى مؤید این حقیقت است که اشیا همگى با هم برابرند. سبزوارى وجود را اساس وحدت مى‏نامد و ماهیت را عامل تعدد.
 اگر آثار حمزه فنصورى و نورالدین رانیرى را مورد مطالعه قرار دهیم، متوجه مى‏شویم که آنها تحت تأثیر متفکران دوره حکمت بوده‏اند. مخصوصاً اندیشه وجود، در تفکر آنها پررنگ است .
 پس از یک مطالعه کلى متوجه شدم که آنچه رانیرى در آثارش از آن استفاده کرده مشابه آن چیزى است که من درباره اندیشه وجود در این مقاله ارائه کردم. براى آنکه تصویر بهترى از آنچه گفتم ارائه دهم به چند مثال در این رابطه اکتفا مى‏کنم:
 ـ وجود حقیقت مطلق است که آن حقیقت واجب‎الوجود است: یعنى خداى واحد.
 ـ واجب‏الوجود هستى مطلق است. نه ثانویتى دارد و نه تعدد.
 ـ غیر از وجود مطلق هیچ چیز نیست.
 ـ واجب‏الوجود قائم به ذات است.
جوهر یکى است ولى از طریق صفات است که به منصه ظهور مى‏رسد.
 امیدوارم تحقیقات بیشترى در زمینه مقایسه تفکر محققان آسیاى جنوب شرقى با منابع اصلى متفکران دوره حکمت و عرفان ایران انجام پذیرد.

* متن سخنرانی دکتر مهدی محقق در همایش بررسی تأثیر عرفان ایرانی در شرق آسیا،  بانکوک

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *