دکتر سید سلمان صفوی
آکادمی مطالعات ایرانی لندن – LAIS
آیت الله سیستانی در روز 13 مرداد 1309 مطابق نهم ربیع الاول 1349 هـجری قمری در شهر مقدس مشهد در یک خانواده اهل علم و تقوا دیده به جهان گشودند و به یمن نام مبارک مولی الموحدین حضرت علی (ع) ایشان را علی نام نهادند.
خاندان آیت الله سیستانی از سادات حسینی هستند كه در عهد طلایی حکومت صفوی در اصفهان می زیستند. سید محمد جدّ اعلای ایشان از جانب شاه سلطان حسین صفوی به منصب “شیخ الاسلامی ” در سیستان منصوب شد و با خانواده در آنجا سكنی گزید. سیدعلی جدّ معظم له از نوادگان ایشان و اولین شخصی بود كه به شهر مقدس مشهد مهاجرت نمود و در مدرسه مرحوم ملامحمدباقر سبزواری مستقر شد و پس از چندی برای تكمیل درس خویش به نجف اشرف مهاجرت نمود.
آیت اللّه العظمی سیستانی در پنج سالگی به تعلیم قرآن كریم پرداختند و پس از آن به منظور آموزش علوم وارد مدرسه دارالتعلیم دینی شدند. طی این مدت ایشان فن خوشنویسی را نیز در محضر اساتید فن آموختند. در سال 1320 به امر پدر تحصیل مقدمات علوم حوزوی را آغاز نمودند و مجموعه ای از دروس ادبی همچون شرح الفیه ابن مالک، مغنی ابن هشام، مطول تفتازانی، مقامات حریری و شرح نظام را نزد ادیب نیشابوری و برخی دیگر از اساتید و همچنین شرح لمعه و قوانی را در محضر سید احمد یزدی و بخشی از دروس سطح از قبیل مكاسب، رسائل و كفایه را نزد شیخ هاشم قزوینی تلمذ نمودند.
پس از فراگیری علوم ابتدایی، مقدمات و سطح در حوزه علمیه مشهد، در سال 1327 به شهر مقدس قم مهاجرت نمودند و با حضور در درس فقه و اصول حضرت آیت الله العظمی بروجردی (قدس سره)، از دانش و معرفت فقهی ایشان به ویژه در علم رجال و حدیث استفاده شایان نمودند. ایشان در محضر حضرت آیت الله العظمی سید حجت كوه كمره ای (قدس سره) و تعدادی از علمای معروف آن زمان نیز تلمذ نمودند. آیت الله سیستانی برخی از كتب مهم فلسفی از قبیل شرح منظومه سبزواری، شرح الاشراق و اسفار اربعه ملا صدرا را نزد مرحوم آیسی و شوارق الالهام را در محضر مرحوم شیخ مجتبی قزوینی آموختند و از محضر میرزا مهدی اصفهانی، میرزا مهدی آشتیانی و میرزا هاشم قزوینی نیز بهره مند شدند.
معظم له در سال 1330 از قم به نجف اشرف مهاجرت نمودند و مدت های مدید در محضر در س فقـه و اصول اساتید بزرگی همچون حضرت آیت الله العظمی خویی و آیت الله شیخ حسین حلی (قدس سرهما) حضور یافتند و در محضر درس بزرگانی همچون حضرت آیت الله حكیم و حضرت آیت الله شاهرودی (قدس سرهما) نیز تلمذ نمودند.
آیت الله سیستانی اجازه اجتهاد خویش را از حضرت آیت الله العظمی خویی و آیت الله شیخ حسین حلی در سال 1339 اخذ کردند و در همان سال به موطن خویش مشهد مقدس بازگشتند. شیخ آقا بزرگ طهرانی محدث کبیر نیز شهادت دیگری در تبحر ایشان در علم رجال و حدیث مكتوب نمود. معظم له در سال 1340 بار دیگر به نجف اشرف بازگشتند و از همان اوان به تدریس خارج فقه برای طلاب پرداختند که تا کنون نیز ادامه دارد. ایشان پس از فوت حضرت آیت الله العظمی سید نصرالله مستنبط و حضرت آیت الله العظمی سید ابوالقاسم خویی، مرجع تقلید شیعیان جهان شدند.
آیت الله سیستانی از جهت فقه سیاسی به ولایت عام فقها در امور حسبیه معتقدند و برای فقها و مراجع صاحب صلاحیت در امور سیاسی، قائل به شأن هدایتی و نظارتی هستند. از همین رو ایشان پس از سقوط حکومت صدام به تشکیل حکومت ولایت فقیه در عراق اقدام ننمودند، اما در شکل گیری عراق پس از صدام و تثبیت اسلام به عنوان منبع اصلی قانون در قانون اساسی عراق و حفظ یکپارچگی عراق نقش اساسی داشتند.
پل برمر حاکم نظامی آمریکائیان در عراق درصدد تشکيل حکومتی متشکل از شخصیت های عراقی منتخب آمريکا بود و همچنین پیشنهاد کرده بود آمريکا قانون اساسی جديد عراق را بنويسد، اما آیت الله سیستانی با صدور فتوايی در نجف اشرف با نقشه برمر مخالفت کردند و آن را به طور بنيادی و ریشه ای غيرقابل قبول دانستند و تأکید کردند که خود ملت عراق باید ترکيب دولت خویش را انتخاب کنند و قانون اساسی جديد را نیز تدوين کنند. پل برمر انتظار داشت با موضع آیت الله سيستانی مخالفت شود، لیکن با فرا رسیدن پايان سال 2003 و تظاهرات دهها هزار نفری ملت عراق در حمايت از تصميم آيت الله سيستانی صریحا مشخص شد که حتی پل برمر حاکم نظامی آمریکا و افراد انتخابی او در شورای حکومتی عراق بايد تسليم درخواست های ایشان در مورد اجرای انتخابات شوند. بدین ترتیب حاکم نطامی آمریکا مجبور به عقب نشينی شد و ملت عراق گام به گام براساس رهنمودهای ایشان خود زمام امور کشور خویش را به دست گرفتند.
نام آیت الله سیستانی به خاطر ایفای نقش مهمی که در تحولات سیاسی عراق پس از صدام داشتند در صدر اخبار رسانه‌ای جهان قرار دارد. مجله تایم ایشان را “کینگ میکر” (King Maker) عراق لقب داد. آیت الله رفسنجانی در دیدار با آیت الله سیستانی در سال 1387 اظهار داشت: “شما در قضايای عراق خيلی خوب عمل کرديد.” امروز آیت الله سیستانی رمز وحدت عراق اند و همه قومیت ها و مذاهب اعم از کُرد، ترکمن، عرب، سنی و شیعه برای ایشان احترام و اهمیت وافری قائل اند و عملا نظر ایشان در امور اختلافی سیاسی بین گروههای حاکم در عراق فصل الخطاب است. ایشان معتقدند بدین روش هم شأن مرجعیت حفظ می شود و هم مرجعیت به وظیفه خود در جهت امر به معروف و نهی از منکر در مسائل اجتماعی و سیاسی عمل می کند و ملجاء و پناهگاه مردم باقی می ماند؛ بدون آن که آلوده به منازعات قدرت سیاسی گردد. آیت الله رفسنجانی در دیدار یا آیت الله العظمی سیستانی اظهار داشت: “شما قانونا اختياری نداريد، اما نفوذتان زياد است و می توانيد كارهای فوق قانون انجام بدهيد و مردم عراق و مسئولين هم از شما اطاعت می كنند.”
نفوذ سیاسی آیت الله سیستانی بدون در اختیار داشتن مسند حکومتی بیش از نفوذ میرداماد، شیخ بهایی و علامه مجلسی با وجود دارا بودن مسند در دولت صفویه است. ایشان در صحنه سیاسی عراق منش و تدبیر جدیدی از رهبری خردمندانه مرجعیت شیعه را ارائه کردند که می تواند یکی از مدل های راهنمای ما در رهبری “حوادث واقعه” باشد. این مدل رهبری تا سالها اسباب مباهات و افتخار شیعیان جهان خواهد بود. یک مرجع ایرانی الاصل در یک کشور عرب – کرد و مختلط از شیعه و سنی، تحت اشغال بزگ ترین قدرت استکباری جهان در طول تاریخ، موفق شد با کیش و مات کردن آمریکا شیعیان را به حکومت برساند و حافظ تمامیت ارضی کشور عراق باشد؛ بدون آن که ارتشی تحت فرمان داشته باشد. بدون شک خرد، تقوا، تواضع، سجایای اخلاقی، بی توجهی ایشان به عناوین و هیمنه و حشمت دنیوی، محبوبیت و مقبولیت مردمی و مشروعیت والای برجسته علمی و معنوی معظم له نقش مهمی در موفقیت های چشمگیر ایشان در رهبری جامعه پیچیده، لغزنده، ناپایدار و موزائیکی عراق داشته است.
آیت الله سیستانی معتقدند از موجودیت جمهوری اسلامی باید دفاع شود. ایشان باوجود انتقادات زیاد به وضع موجود در ایران، در امور کشور ایران دخالت نمی کنند و معتقدند ایران سرمهندس خود را دارد. البته آیت الله سيستانی از تندروی ها ناراحت اند و معتقدند تنها روش اعتدالی می تواند حافظ اقتدار نظام جمهوری اسلامی در داخل و خارج باشد و کارهای افراطی، شيعيان را در عراق و ساير نقاط جهان دچار مشکل می سازد. ایشان از حرمت شکنی ها گلايه دارند و زير سؤال بردن خدمات دولت‌های گذشته را حرکت خطرناکی می دانند که موجب زير سؤال رفتن نظام جمهوری اسلامی و انقلاب می شود.
در ایران در اوائل پیروزی انقلاب از ایشان انتقاد می شد، اما امروز بسیاری از مقامات سیاسی و حوزوی ایران با ایشان در ارتباط اند و برای ایشان احترام ویژه ای قائل اند. امروزه نفوذ معنوی ایشان در ایران گسترش یافته، به نحوی که مجله نیوزویک در یک مقاله تحلیلی در سال 1388 از آیت الله سید جواد شهرستانی داماد و نماینده ایشان در ایران و مدیر مؤسسه آل‌البیت به عنوان یکی از 20 چهره با نفوذ در ایران نام می بَـرَد. آیت الله سیستانی مخالف دخالت حکومت ها در امور حوزوی هستند و معتقدند حوزه های علمیه باید استقلال خود را از حکومت ها حفظ کنند. ایشان مراکز تحقیقاتی، فرهنگی و کتابخانه های تخصصی متعددی در ایران تأسیس کرده اند. آیت الله سیستانی از مسائل سیاسی، اجتماعی، اقتصادی ایران و جهان کاملا آگاهند و دژ استواردفاع از منافع جهان تشیع به شمار می روند.
این مرجع آگاه در هفته اول جنگ سی وسه روزه 2006 اسرائیل علیه لبنان علاوه بر محکومیت کتبی تجاوزات اسرائیل به لبنان از جهانيان درخواست کرد به تجاوزات وقيحانه اسرائيل عليه لبنان خاتمه دهند و در کنار ملت لبنان قرار گیرند. پس از بمباران روستای قانا، آیت الله سیستانی به درخواست نبیه بری رئیس مجلس لبنان طی اخطاری شفاهی به جورج بوش اظهار داشتند: “مردم اسلامی منطقه، آمریکا را در این خصوص نخواهند بخشید.” “عادل عبدالمهدی” معاون اول رئیس جمهور عراق پیام شفاهی آیت‌الله سیستانی را به “جورج بوش” رئیس‌جمهور وقت آمریکا، “دیک چنی” معاون اول رئیس‌جمهور و “کاندولیزا رایس” وزیر امور خارجه آمریکا ابلاغ کرد. بوش در پاسخ به پیام آیت‌الله سیستانی طی نامه ای از تلاش خود در شورای امنیت برای یافتن یک راه حل نهایی شامل پایان جنگ خبر داد. اخطار آیت الله سیستانی به جورج بوش از عوامل مهم پایان یافتن حملات اسرائیل علیه حزب الله لبنان بود. آیت الله سیستانی در قضایای بحرین نیز از نفوذ خود برای دفاع از حقوق شیعیان استفاده کردند. حمایت ایشان از آیت الله شیخ عیسی قاسم رهبر شیعیان بحرین نقش مهمی در تثبیت موقعیت ایشان و شیعیان در مقابل دولت بحرین و حکومت سعودی داشت.
مرجعیت این فقیه جامع الشرایط و عالم جامع الاطراف بیدار و روشن بدون کمک هیچ حکومتی در عالم تشیع بلامنازع است. ایشان از یک اتاق ساده و محقر برقلب میلیونها مسلمان حکومت می کنند و نقشه های دشمنان اسلام و تشیع را بدون توسل به قوه قهریه با تدابیر خود نقش بر آب می کند. حوزه های علمیه و دانشگاه ها در زمینه تدریس مدیریت و علوم سیاسی باید پیرامون روش ها، منش ها و تدابیر ایشان تحقیق کنند. شاید بتوان به مدد روش رهبری ایشان به صلحی عادلانه بدون توسل به جنگ با گفتگو، دیپلماسی و تکیه بر نیروی میلیونی ملتها دست یافت و با رعایت منافع و ملاحظات مشروع همه بازیگران سپهر قدرت و ایستادگی در برابر زیاده خواهی ها، به نوعی همزیستی مسالمت آمیز و همگرایی منطقی با حفظ اختلافات و رقابت ها نائل آمد.
از دید خبرگان و ملت مسلمان آیت الله العظمی سیستانی یک مرجع عالیقدر متوازن، معتدل، آرام و دارای نفوذ و تأثیر بسیاردر برخورد با مشکلات عالم تشیع هستند.
والسلام
آکادمی مطالعات ایرانی لندن
منابع:
سایت آفتاب
سایت آیت الله سیستانی
روزنامه جمهوری اسلامی
سایت تابناک: جزئیات تازه از دیدار آیت الله هاشمی و آیت الله سیستانی