منوچهر دین پرست
آکادمی مطلعات ایرانی لندن – LAIS
اشاره: نگارش کتابی آکادمیک درباره تصوف اسلامی از جمله کارهای سخت و دشواری است که کمتر کسی می تواند درباره آن مطالبی را تهیه و تدوین کند. اما فردی چون سید حسین نصر که طی سالهای طولانی درباره ابعاد معرفتی جهان اسلام به تحقیق و تفحص مشغول است در این مورد توانسته با انتشار کتاب گلشن حقیقت از پس کاری چنین دشوار برآید. کتاب گلشن حقیقت اثری با خوانشی امروزین از تصوف و معنویت اسلامی و با نگاهی کارکردی و عملگرایانه و فارغ از جریانهای عرفانی کاذب است. عرفان اسلامی امروزه توانسته از در کشورهای مختلف با آداب و رسوم گوناگون تجلی یابد و ظهور آن نیز در گرو خوانشی دقیق از متون اصیل اسلامی یعنی قرآن و حدیث و رفتارهای معنوی پیامبر اسلام (ص) و اهل بین (ع) است.اما این اثر را فارغ از دیگر کتاب دکتر نصر باید دید. چرا که در این اثر سعی شده مولف بر اساس تجارب شخصی و الهام های درونی خود، عرفان و حکمت اسلامی که از مباحثی عمیق و دشوار برخوردار است با بیانی شیوا در اختیار مخاطبان قرار دهد. این کتاب توسط دکتر انشاء الله رحمتی ترجمه شده است.
***
جریانهای فکری مبتنی بر عقلانيت و معنويت در طول تاريخ معرفت بشری فراز و نشيب طولاني داشته است. با پيدايش اديان، معنويت از پشتوانه‌ای برخوردار شد كه بسترهای معرفتي آن وحي و متون مقدس بود و شك و ترديد در آنها راهي نداشت. اين پشتوانه در طول تاريخ تبديل به تفكري شد كه در منابع اسلامي، اغلب اين معرفت را «حكمت مبتني بر ايمان» ناميده‌اند. حكمتي كه از قبل تمام تدابير معرفتي آن تنظيم شده و احتياجي به منابع معرفتي بشري نيست. چرا كه منابع معرفتي بر پايه ادراك حسي، ياد، درون‌نگري، عقل و گواهي استوار است. اما معرفت مبتني بر ايمان در ميان سنت‌گرايان به «معرفت قدسي» تعبير مي‌شود پيوسته رابطه‌اي با آن حق اصيل و اولي دارد كه از سرچشمه‌هاي عالم قدسي سيراب مي‌شود. عقل شهودي ـ اشراقي چنان با معنويت گره خورده است كه آموزه‌هاي عقل استدلالي در آن هيچ راهي ندارد. گرايش‌هاي معنوي معمولاً با آموزه‌هاي ديني توأم است. آموزه‌هايي كه به نوعي طريقت را در بردارد و در بطن آن انكشاف معرفت باطني است. معنويت اسلامي اساساً رهيافتي باطني ـ رمزي است كه هدف از آن كنار زدن پرده‌ي حجاب و غفلت و تحقق «علم قدسي» و «معرفت قدسي» است.
يكي از كساني كه شديداً علاقه‌مند به اين نوع معرفت و معنويت بوده، دكتر سيد حسين نصر است. آموزه‌هاي معرفتي ـ معنوي او حاصل تحقيقات و تجربياتي است كه در دامان دو وجه دنياي معاصر ما، يعني سنت و مدرنيته به دست آمده است. نصر از كساني است كه عنصر معنوي در فرهنگ اسلامي را براي مواجهه با غرب كافي مي‌داند و رمز مشكلات گذشته و اكنون مسلمانان را در فراموشي اين عنصر مي‌داند. او هچنين شيفته‌ي عرفان اسلامي است كه همه‌ي مسائل بشري را تحت پناه آن مي‌بيند. دغدغه فكري او دفاع از سنت ايراني ـ اسلامي است. او شديداً از آموزه‌هاي اشراقي در جهت تكميل باورهاي خود تأثير پذيرفته است. مجموعه تأملات نصر، به طور كلي، در يك افق به سرانجام مي‌رسد و آن «معرفت قدسي مبتني بر معنويت» است. دكتر سيد حسين نصر، استاد فعلي دانشگاه جورج واشنگتن، يكي از مهم‌ترين پژوهشگران زمينه‌های مطالعات اسلامي و مطالعات تطبيقي اديان است. وي تاكنون بيش از پنجاه كتاب و چهارصد مقاله پژوهشي به زبان‌های متعدد منتشر كرده است.
اما موضع فکری او مخاطبان خاص خود را دارد چرا که حتی این موضع فکری را عده ای قبول ندارند و بر این گمان هستند که این مواجه یک سویه و متصلبانه است. لذا سعی و تلاش مولف در کتاب حاضر این بوده که قدری از فضای انتقادهای تند نسبت به نوع تفکراتش فاصله گیرد و نگاهی نافذتر که بر پایه تجربیات شخصی باشد به مخاطبان خود تحویل دهد. اما فارغ از این نوع نگاه، کتاب حاضر گامی در راه نهادینه کردن عرفان و تصوف اسلامی در زندگی روزمره است. تا کنون در گستره معرفت اسلامی کتابهای متعددی درباره عرفان اسلامی در جهان غرب نوشته شده است. آثاری که توسط آنه ماری شیمل، ویلیام چیتیک، فریتیوف شوان، تیتوس بورکهارت، مارتین لینگز و… هرکدام موید نگاهی به عرفان اسلامی است. این نویسندگان به رغم تفاوتهای ریزی که در نوع و نحوه تلقی شان از موضوع دیده می شود، این ویژگی مشترک را دارند که در عین همدلی با عرفان اسلامی، در مقام معرفی و تقریر آن ، از ضرورتها و مقتضیات یاد شده غافل نیستند. اما به نظر می رسد کتاب حاضر تفاوتی آشکار با دیگر آثار نویسندگان در این حوزه را دارد. گلشن حقیقت که در چهار بخش تالیف شده سعی کرده در هر بخش مراتب عرفانی و تصوف را توضیح دهد. در بخش نخست مولف برآن است تا با واکاوی معنای انسانیت به جایگاه او در جهان اسلامی و دلایل خلقتش و مراتب عبودیتش بپردازد. بخش دوم حقیقت عرفان اسلامی و رفتارهای انسان معنوی و دستیابی به گلشن حقیقت توضیح داده شده است. بخش سوم نیز، پژوهشی درباره جایگاه تصوف در دنیای گذشته و امروز است به طوری که بتوان بهره مندی انسان معاصر از تصوف را نشان دهد. بخش پایانی نیز به منشاء و مکاتب تصوف در ایران و دیگر نکات جهان اشاره دارد.
این کتاب بیشتر از آنکه حاصل تتبعات و تحقیقات مولف باشد در حقیقت تجار وی با طریقه های گوناگون و دیدار با آنها در جغرافیای تاریخی و فرهنگی جهان اسلام است. به علاوه نویسنده در پرتو شناخت عمیقش از انسان معاصر چه در غرب و چه در شرق عالم و درک نیازها و مقتضیات معنوی جهان امروز، بیشترین ارتباط را میان عرفان اسلامی و آن نیازها و مقتضیات برقرار داشته و تصریحا یا تلویحا راهکارهای لازم برای دیگر محققان را نشان داده است.