مقدمه مرحوم خوانساری بر كتاب عرفانی «ايقاظ النائمين» ملاصدرا، نوشتاری مختصر اما جامع است و يك چشم‌انداز عمومی و كامل از فلسفه و حكمت اسلامی را در اختيار اهل تحقيق قرار می‌دهد. به گزارش خبرنگار آکادمی مطالعات ایرانی لندن (LAIS) دکتر غلامعلی حداد عادل، رئيس كميسيون فرهنگی مجلس شورای اسلامی و رئيس فرهنگستان زبان و ادب فارسی در مراسم بزرگداشت استاد فقيد محمد خوانساری و رونمايی از كتاب «خوانساری‌نامه» در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی برگزار شد، اقدام اين پژوهشگاه در برپايی آيين بزرگداشت برای آن مرحوم را تجديد عهدی با آن استاد فقيد ارزيابی كرد و اقدام احمد كتابی را در گردآوری مقالات آن استاد فقيد ستود. وی اقدام به گردآوری آثار و مقالات مرحوم خوانساری را در فاصله‌ای نه‌چندان دور از وفات وی، بسيار ارزشمند دانست و افزود: اگر اين كار به تأخير می‌افتاد، بسا كه در سال‌های بعد كسی به ياد نمی‌آورد كه چنين مجموعه‌ای از چنين استادی به يادگار مانده است و دسترسی اهل تحقيق بدان دشوار و يا حتی ناممكن می‌شد. حدادعادل در ادامه به بيان خاطراتی از كلاس درس و فضائل مرحوم خوانساری پرداخت و اظهار كرد: وی نمونه‌ای از تحصيل‌كرده‌های جديد بود كه ريشه در مدارس قديم داشت و عمق دقت و آشنايی با معارف اسلامی و ادبيات فارسی و عربی را از مدارس قديم و روش‌مندی و انضباط را از مدارس جديد گرفته و آن دو ويژگی را در سطحی عالی با هم تلفيق كرده بود. حداد عادل در بيان برخی از خصوصيات مرحوم خوانساری اظهار كرد: وی شخصی دقيق‌النظر بوده و اهل سطحی‌نگری و پرگويی نبود. لحظه‌لحظه كلاس درس او بسيار مفيد و آموزنده تأليفات او متقن و انضباط علمی او فوق‌العاده بود و مقالات وی بهترين شاهد بر اين مدعا هستند. رئيس بنياد دانشنامه جهان اسلام ضمن ستايش روحيه معلمی مرحوم خوانساری و دقت او در كار علمی افزود: او انصافاً نمونه شخصيت نمونه بود و تأليف، ترجمه، نقد كتاب و شرح حال‌های ايشان همگی متين، مستند و معتبر است. وی يا كاری را قبول نمی‌كرد و در صورت قبول به بهترين وجه ممكن آن را انجام می‌داد. رئيس كميسيون فرهنگی مجلس شورای اسلامی ادامه داد: مرحوم خوانساری از نظر اخلاقی صاحب فضائل و از لحاظ دينی يك مسلمان شيعه تمام‌عيار بود و در عين داشتن غيرت دينی، هيچ تظاهری(نه از لحاظ علمی و نه لحاظ دينداری) در كارش مشاهده نمی‌شد. حدادعادل خوش قلمی و تسلط بر ادبيات فارسی و عربی را از ديگر خصوصيات بارز مرحوم خوانساری برشمرد و خاطر نشان كرد: انس دائمی با آثار مهم ادب فارسی باعث شده بود كه بسيار شيوا بنويسد و ماده و صورت مقالات او نمونه‌ای قابل استفاده برای محققان و دانشجويان است. اين استاد فقيد مردی متواضع، كم‌سخن، كم‌گله و صبور بود و به قول حافظ هيچ نشانی از«گران‌جانی» در وجود او نبود. ئيس بنياد دانشنامه جهان اسلام تصريح كرد: تصحيح كتاب عرفانی «ايقاظ النائمين» ملاصدرا به همراه مقدمه مفصلی از مرحوم خوانساری آخرين اثر ايشان است و در آن در نوشتاری مختصر اما جامع، يك چشم‌انداز عمومی و كامل از فلسفه و حكمت اسلامی را در اختيار دانشجويان و اهل تحقيق قرار داده و حقيقتاً استادانه از عهده اين كار برآمده است.
مرحوم خوانساری استادی بافضيلت و خردمند بود
دکتر رضا داوری اردكانی، رئيس فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ايران و استاد بازنشسته دانشگاه تهران در مراسم بزرگداشت استاد مرحوم محمد خوانساری به بيان برخی از ويژگی‌های بارز علمی و اخلاقی آن استاد فقيد پرداخت. وی اظهار كرد: سالی كه به دانشگاه تهران رفتيم، استاد خوانساری متصدی آزمايشگاه روانشناسی بود و مرحوم فاضل تونی منطق و الهيات تدريس می‌كرد تا اين‌كه پس از شدت يافتن بيماری استاد، تدريس درس منطق به مرحوم خوانساری محول شد. رئيس فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی افزود: استاد فقيد خوانساری با اختلاف سنی 13ـ14 ساله به ما درس می‌دادند و در آن زمان توقع نبود كه اختلاف بين استاد و شاگرد تا اين حد باشد؛ با اين حال ايشان جوان بود و ادبيات شيوا، تسلط به مطلب و حافظه خوب، استادی ايشان را موجه می‌كرد و ما نيز اين مطلب را پذيرفته و بسيار خوشحال بوديم كه از محضر ايشان بهره‌مند هستيم. استاد بازنشسته دانشگاه تهران با بيان اين‌كه كتاب منطق صوری اولين بار زمانی كه وی شاگرد استاد خوانساری بوده، تقرير شده است، اظهار كرد: ايشان حسن بيان و تلاوت لسان داشتند و استادی ممتاز، اديبی خوش‌ذوق، خوش‌محضر و خوش‌‌مجلس بود. وی مرحوم خوانساری را مردی حقيقتاً اخلاقی ـ در قول و فعل ـ خواند و تصريح كرد: هيچ‌گاه سخن يا عملی غيراخلاقی از ايشان مشاهده نكردم. ايشان مردی بافضيلت و خردمند بود و در زندگی خود هيچ‌گاه رفتاری نكرد كه كارش به ضرورت و اضطرار برسد. او همواره آزاد زيست و تحصيل، رفتار و معاشرتش به انتخاب خود بود و در زندگی خود كاری را به اكراه انجام نداد. رئيس فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ايران عنوان كرد: از جمله ويژگی‌های شخصی مرحوم خوانساری آن بود كه تقريباً تمام عمر تنها زيست، بی آنكه اين تنهايی منجر به انزوا و افسردگی وی شود. او مردی نجيب، خوش‌روحيه و با صبر و حوصله بود و هيچ‌گاه مشاهده نشد كه از زمانه و روزگار شكايت كند. داوری در پايان با اشاره به اين روايت كه اگر چهل مؤمن به نيكی كسی شهادت دهند، آمرزيده است، اظهار كرد: استاد فقيد خوانساری كسی بود كه هر كه با او مواجهه داشت، شهادت به نيكی او داده و «انا لانعلم منه الا خيراً» گفته است.
منطق صوری استاد خوانساری تأثير عميقی بر رشته‌های علمی داشته است
حميدرضا آيت‌اللهی، رئيس پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی در آييين بزرگداشت استاد خوانساری وی را فردی تأثيرگذار در صحنه علم و دانش كشور معرفی و اظهار كرد: جای ايشان در پهنه علم و دانش كشور خالی است و فقدان وی مصداق حقيقی «اذا مات العالم ثلم فی الاسلام ثلمة لايسدها شیء» است. رئيس پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی افزود: ايشان با وجود آنكه به ظاهر تأليفات كمی از خود به يادگار گذاشته، اما شخصی حقيقتاً تأثيرگذار است و كتاب منطق صوری او تاثير بسيار عميقی بر رشته‌های علمی كشور داشته است. وی ضمن تقدير از احمد كتابی به سبب جمع‌آوری آثار و مقالات مرحوم خوانساری در كتاب «خوانساری‌نامه» گفت: اگرچه استاد خوانساری در ميان ما نيست، اما ايشان به جهت مقالات و آثار علمی خود، به مصداق «العلماء باقون مابقی الدهر» در فكر و انديشه ما باقی خواهد ماند. در بخش ديگری از اين مراسم محسن جهانگيری، استاد فلسفه دانشگاه تهران و از همكاران ديرين مرحوم خوانساری نيز در سخنانی در بيان هدف خود از شركت در آيين بزرگداشت اين استاد فقيد اظهار كرد: غرض از حضور در اين مراسم، ادای حق دوستی و همكاری در حد ميسور نسبت به مرحوم خوانساری است. وی با تأكيد بر تأثير فراوان مرحوم خوانساری بر فرهنگ زمان خود گفت: سابقه آشنايی من با مرحوم خوانساری به 35 سال پيش می‌رسد و من پيش از آن نام ايشان را شنيده و كتاب‌های او از جمله منطق صوری و كتاب عربی(برای سال ششم ادبی آن زمان) را تدريس كرده بودم. استاد فلسفه دانشگاه تهران مرحوم خوانساری را فردی عاقل، حكيم، ديندار و ميهن‌دوست خواند و گفت: او هيچ‌گاه از وضع زمان و اهل زمانه شكايتی نكرد و انسان در صحبت و محضر او مشكلات شخصی خود را فراموش و احساس آرامش و اطمينان می‌كرد. جهانگيری با بيان اين‌كه مرحوم خوانساری در زمينه معلمی و تعليم و تربيت بسيار موفق بود، اظهار كرد: خوشبختانه در دين اسلام به هيچ مقامی به اندازه معلمی احترام گذاشته نشده و حتی خداوند با استناد به آيات شريفه‌ای چون «هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّينَ رَسُولًا مِّنْهُمْ یَتْلُو عَلَیْهِمْ آیَاتِهِ وَیُزَكِّيهِمْ وَیُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ؛ اوست آن كس كه در ميان بىسوادان فرستادهاى از خودشان برانگيخت تا آيات او را بر آنان بخواند و پاكشان گرداند و كتاب و حكمت بديشان بياموزد»(جمعه/2) پيامبر(ص) خود را معلم معرفی كرده است. وی درباره بزرگداشت علم و عالم از منظر اسلام خاطرنشان كرد: روزی پيامبر(ص) هنگام ورود به مسجد با دو گروه مواجه شد؛ عده‌ای دعا می‌خواندند و عده‌ای ديگر مشغول تعليم و تدريس بودند. ايشان كار اهل تدريس و تدرس را تأييد كرد و در جلسه اهل درس نشست و با فرمودن «انی بعثت معلماً»، عمل اهل علم و درس را ارزشمندتر از كار اهل دعا برشمرد.