آیت الحق دکتر سید سلمان صفوی
همه معارف عرفان اصیل اسلامی ریشه در قرآن و روایات معصومین(ع) دارد.
ریاضات در عرفان و تصوف ناب اسلامی بر اساس آیات قرآن و روایات معصومین (علیهم السلام) است. ریاضات در عرفان عبارتند از: «تهجد»، «ذکر»، «صمت»، «جوع» و «خلوت».
صمت و جوع و سهر و عزلت و ذکری به دوام ناتمام جهان را کند این پنج تمام
هر پنج رکن ریاضات عرفانی از قرآن کریم و روایات اخذ شده اند که مختصراَ بیان می نمایم.
رکن اول؛ تَهَجُد: «وَ مِنَ اللَّيلِ فَتَهَجَّد بِهِ نافِلَةً لَكَ عَسى أَن يَبعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحمُوداً» (سوره اسراء: آیه 79): «و قسمتي از شب را بيدار و متهجّد باش و نماز شب خاصّ تو است. باشد که خدايت به مقام محمود مبعوث گرداند». «تهجد» در اصطلاح عرفا؛ شب زنده داري است به ترتيل قرآن کریم، نماز شب، مناجات، استغفار، ذکر، محاسبه و مؤاخذه نفس که از امور مهم سير و سلوک عرفاني است. ابوطالب مکی از اين طايفه چهل نفر از تابعين رسول الله(ص) را برشمرده که نماز بامداد را به وضوي شبانگاه گزاردهاند. (ابوطالب مکي، قوت القلوب، جلد1، ص73. «ذکر من روي عنه انه احيا الليل کله» – کاشاني، عزالدين محمود، مصباح الهدايه و مفتاح الکفايه، ص314)
«اقلّ مستحبات آن است که قيام شب از یک ششم شب کمتر نباشد و بايد دانست که توفيق برخاستن در شب از حضرت عزّت است تا ظن نبري که طالب به طلب مطلوب ميرود، بلکه تا مطلوب اصلي جمال خود در درون دل با ايمان سالک متجلي نشود، شعله آتشِ شوقِ برخاستن در شب از اندرون سالک برنخيزد. چون اين اشارت به سمع دل رسد نفس موافق را بيدار کند، نفس از سر عزّت و (حزّت) و طلب طرب بر بساط انبساط قدم نهد و در مناجات با حضرت محبوب گويد: اي شمع وصال بيفروز که پروانهها سرگردانند. بدين شيوه سالک غمهاي ديرينه دل را عرضه می دارد». (سهروردي، شهاب الدين ابوحفص عمر. عوارف المعارف. ص147)
«کسانيکه از مقامات دين به جايي رسيدهاند؛ همگي از شب خيزها بودهاند و از غير آنها ديده نشده است. فضيلت تهجد و قيام ليل و گريه و ندبه از خوف و شوق او جل جلاله و نماز شب را اگر بخواهي؛ آيات و اخبار وارده در اين باب کفايت ميکند». «طبق روايت؛ مغبوض ترين خلق نزد خدا کسي است که شب چون مُرداري بيفتد و روز را به بطالت و تنبلي بگذراند». (ملکی تبریزی، میرزا جواد آقا. سير الي الله. ص106)
رکن دوم؛ ذکر: «الَّذِينَ آمَنُوا وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُم بِذِكرِ اللهِ أَلا بِذِكرِ اللهِ تَطمَئِنُّ القُلُوب» (سوره رعد: آیه 28). «وَ اذکُر رَبَّکَ فی نَفسِکَ تَضَرُّعاً وَ خفیهً». (سوره اعراف: آیه 205): «خدای خود را با تضرع و پنهانی یاد کن». «ذکر» یکی از اصول مهم طریقت است که ماخوذ از قرآن کریم است. تمام اذکار طرق صوفیه بر اساس اسماءالحسنی است که در قرآن ذکر شده، مانند ذکر «الله»، «لا اله الا الله»، «حی»، «قیوم»، «هو»، «سبحان الله»، «رب»، «الحمدلله»، «استغفرالله»، «ذکر یونسیه» (لا اله الا انت سبحانک انی کنت من الظالمین)
امام علی(ص) فرمودند: «اَلذِّكرُ يونِسُ اللُّبَّ وَ يُنيرُ القَلبَ و َيَستَنزِلُ الرَّحمَةَ»(آمدی. غررالحكم. جلد 2. ص66. ح1858): «ياد خدا عقل را آرامش مى دهد، دل را روشن مى كند و رحمت او را فرود مى آورد». «اُذكُرُوا الله ذِكرا خالِصا تَحيَوابِهِ أَفضَلَ الحَياةِ و َتَسلُكوا بِهِ طُرُقَ النَّجاةِ»(مجلسی. بحارالأنوار. جلد 78. ص39. حدیث 16): «خدا را خالصانه ياد كنيد تا بهترين زندگى را داشته باشيد و با آن راه نجات و رستگارى را بپيماييد».
رکن سوم ریاضت، صمت(سکوت، خاموشی): در دو داستان مریم و زکریا در قرآن کریم «سکوت» مطرح شده است. در ماجرای بارداری معجزه آسای حضرت مریم(س) خداوند به ایشان دستور «نـذر سکوت» داد: «فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحمَنِ صَومًا فَلَن أُكَلِّمَ الْيَومَ إِنْسِيًّا» (سوره مریم: آیه ۲۶). خداوند در آیه ذیل به حضرت زکریا دستور سکوت داد: «قَالَ رَبِّ اجعَل لِي آيَةً قَالَ آيَتُكَ أَلا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَ لَيَالٍ سَوِيًّا» (سوره مریم: آیه ۱۰): «گفت پروردگارا نشانه اى براى من قرار ده فرمود نشانه تو اين است كه سه شبانه [روز] با اينكه سالمى با مردم سخن نمى گويى».
امام علی(ع) فرمودند: «لا عباده کالصمت»: «هیچ عبادتی مانند خاموشی نیست». «من صمت سلم»: «هر که خاموش باشد؛ سالم مانَد». (شرح فارسی خوانساری بر کتاب غررالحکم و دررالکلم امدی. جلد ۶. ص۳۵۱. حدیث۱۰۴۷۱ – جلد ۵. ص ۴۶۶. حدیث ۹۲۰۴)
رکن چهارم؛ جوع(گرسنگی اختیاری): روزه افضل اصناف گرسنگی اختیاری(جوع) است که دستور آن در قرآن کریم صادر شده است: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ»(سوره بقره: آیه ۱۸۳): امام علی(ع) فرمودند: «نعم عون الورع التجوع»: «گرسنگی اختیاری خوب یاوری برای پارسایی است». (آمدی. غررالحکم. جلد 6. ص۱۶۳)
رکن پنجم ریاضت: خلوت: «خلوت» اصنافی دارد مانند اعتکاف و چله نشینی. در ماجرای مریم و زکریا خدا دستور به خلوت نشینی و اعتکاف به مریم و زکریا داد. و در ماجرای موسی خدا دستور چهل شبانه روز خلوت نشینی به موسی داد که مبنای خلوت نشینی عرفان و تصوف شده است. خداوند وعدهای به حضرت موسی داد و در مدت چهل روز او را به میقات خود فراخواند: «فَتَمَّ میقاتُ رَبِّهِ أربَعینَ لَیلَه.» (… تا آن که زمان وعده به چهل شب تکمیل شد …) (اعراف/ 142) و موسی(ع) در میقات پس از چله نشینی با خدا ملاقات نمود. خلوت نشینی حضرت محمد(ص) در غار حرا نیز که مشهور است. امام علی(ع) فرمود: «ملازمه الخلوه داب الصلحا»: «ملازمت خلوت نشینی؛ عادت و شان صالحان است». (غررالحکم، ج۶، ص ۱۲۴)
در سیر و سلوک عرفانی، چلّهنشینی، مراقبت خالصانه چهل روزه از خویشتن است تا از این طریق باطن سالک به آمادگی لازم جهت دریافت حکمت ناب الهی از طریق کشف و شهود قلبی نائل شود. «مَن اَخلصَ العِبادَه لله اربَعینَ صَباحاً ظَهَرَت یَنابیعُ الحِکمَه مِن قَلبِهِ عَلی لِسانِهِ.»( بحارالانوار، ج 53، ص 326): «هر کس چهل روز به خاطر رضای الهی خلوت گزیند، چشمه های حکمت بر قلب و زبانش جاری میشود». «ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ وَلاَ تُبَاشِرُوهُنَّ وَ أَنتُم عَاكِفُونَ فِىَ المَسَاجِدِ تِلكَ حُدُودُ اللهِ فَلاَ تَقرَبُوهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللهُ آيَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُم يَتَّقُونَ» (سوره بقره: آیه 187): «سپس روزه را تا شب تكميل كنيد. و در حالى كه در مساجد به اعتكاف پرداخته ايد، با زنان آميزش نكنيد. اين مرزهاى الهى است، پس به آن نزديك نشويد. خداوند اين چنين آيات خود را براى مردم روشن مى سازد، باشد كه پرهيزگار گردند».
«اعتکاف» از ارکان مهم ریاضت های عرفان اسلامی است. در سیر و سلوک عرفانی؛ اعتکاف، حداقل سه روز مراقبت خالصانه از خویشتن است تا از این طریق باطن سالک از طریق دل، به آمادگی لازم برای دریافت حکمت ناب الهی نائل شود. «اعتكاف در اصل به معناى محبوس ماندن و مدت طولانى در كنار چيزى بودن» است و در اصطلاح شرع؛ توقف در مساجد براى عبادت است كه حداقل آن سه روز است وشرط آن روزه داشتن و ترك برخى ديگر از لذایذ است. اين عبادت اثر عميقى در تصفيه روح و توجه مخصوص به پروردگار دارد.
روایات متعددی در اهمیت و تاثیر «اعتکاف» از معصومین(علیهم السلام) صادر شده، مانند: «مَنِ اعتَكَفَ إيمانا وَ احتِسابا غُفِرَ لَهُ ما تَقَدَّمَ مِن ذَنبِهِ»: «همه گناهان گذشته كسى كه از روى ايمان و براى رسيدن به ثواب الهى معتكف شود ، آمرزيده مىشود». (كنزالعمّال. حدیث ۲۴۰۰۷)