آیت الحق دکتر سید سلمان صفوی
هدف معنوی نهضت انبیا؛ تزکیه نفس انسان و نشان دادن طریق پالایش نفس و سیر و سلوک الهی بوده است. براساس آیه: «هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الاُمّيّینَ رَسُولا ًمِنهُم يَتلُوا عَلَيهِم آيَاتِهِ وَ يُزَكِّيهِم وَ يُعَلِّمُهُمُ الكِتَابَ وَ الحِكمَةَ وَ إِن كَانُوا مِن قَبلُ لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ» (سوره جمعه: آیه ۲): «اوست آن كس كه در ميان بى سوادان فرستاده اى از خودشان برانگيخت تا آيات او را بر آنان بخواند و پاكشان گرداند و كتاب و حكمت بديشان بياموزد و [آنان] قطعاً پيش از آن در گمراهى آشكارى بودند».
در میان معارف اسلامی نظیر «کلام»، «اصول فقه»، «فقه»، «فلسفه»، «اخلاق»، «تاریخ»، «حدیث» و «تفسیر» علمی که متکفل تبیین تزکیه نفس بر اساس قرآن کریم و روایات است، دانشِ عرفان اسلامی است. از جمله بهترین کتب مختصر و مفصل عرفان اسلامی؛ «اوصاف الاشراف» شیخ طوسی و «المحجه البیضاء» فیض کاشانی است. تزکیه نفس که اساس دیانت است با حفظ یک سری الفاظ و علوم حصولی حاصل نمی شود. تزکیه نفس به معنای صیرورت الی الله تعالی، سفر و شدن نفس از تبتل است: «وَ اذكُرِ اسمَ رَبِّكَ وَ تَبَتَّل إِلَيهِ تَبتِيلاً» (سوره مزمل: آیه 8 ) به مقام محمود: «وَ مِنَ اللَّيلِ فَتَهَجُّد بِهِ نَافِلَةً لَكَ عَسَى أَن يَبعَثَكَ رَبُّكَ مَقَاماً مَحمُودًا» و «اِرجِعِي إِلَى رَبِّكِ رَاضِيَةً مَرضِيَّةً» (سوره فجر: آیه ۲۹). در قرآن کریم به صراحت دستورات سیر و سلوک از قبیل تهجد، ذکر و ولایت از جانب حق تعالی آمده است. تزکیه؛ نفس خروج از ظلمت به سوی نور است: «اللهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّور» (سوره بقره: آیه ۲۵۷)ِ. سلوک الی الله تعالی مسئله اصلی در عرفان و تصوف اسلامی است که مستقیماً از قرآن کریم اخذ شده است. شيخ صفيالدين اردبیلی بر آيت «وَ مَن يَخرُج مِن بَيتِهِ مُهاجِراً إِلَي اللهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ يُدرِکهُ الْمَوتُ فَقَد وَقَعَ أَجرُهُ عَلَي اللهِ» (سوره نساء: آیه 100): «و هر گاه کسي از خانه خويش براي هجرت به سوي خدا و رسول او برون آيد و در سفر، مرگ او فرارسد اجر و ثواب او بر خداوند است». فرمود: «چون مرد سالک قدم طلب در راه نهد و در راه متوفي شود، هم حاجي باشد، هم جنگجو و هم شهيد. اولاً حاجي است، چرا که به طلب کعبه حقيقي در راه خداي تعالي قدم نهاده است.
خوش است آييــن جانبــازي دريـن راه چو رو با قبــــله روي تو باشــــــــد
ثانياً جنگجو است، چرا که در مخالفت با نفس خود جنگ کرده و در راه حق تعالي به محاربه نفس مشغول شده است.
زهـــي ســـرباز آن ميـــدان که او را ظفـــر بر خود به نيـــروي تو باشــد
ثالثاً شهيد است، چرا که در اشتياق دوست مرده است. «مَن ماتَ مِنَ العشقِ، فَقَد ماتَ شهيداً»: «هر که در عشق دوست بميرد شهيد است».
حيـــات تـازه يابـــد با شهـــادت که قــربان ســر کـــوي تو باشــد
هر که در اين راه گام نهد، ليکن به مقصد و نهايت امنيت خود نرسد، حق تعالي او را به نهايت آمال و مقصد مطلوبش ميرساند، اگر قدم از صوبِ صواب به طريقه طريقت منحرف نگردانيده باشد. «فَقَد وَقَعَ اَجرُهُ عَلَي اللهِ»: «اجر و ثواب او بر خداوند است». (ابن بزاز، صفوة الصفا، ص 453).
بین مسلمانی و مقام ایمانی تفاوت است. مقامات ایمانی و یقینی نیز مترتب اند. طریق تزکیه نفس را همچون هر طریق و دانش دیگر باید از استاد فراگرفت و گرنه مفید فایدت نخواهد شد. حافظ می فرماید:
قطع این مرحله بی همرهی خضر مکن ظلمات است بترس از خطر گمراهـی
در عرفان؛ «ولایت» اساس سلوک است و امام علی(ع) سرسلسله اولیاء به شمار می روند. ولایت حضرت علی(ع) بر اساس قرآن کریم: «انما ولیکم الله و رسوله والذین آمنوا الذین یقیمون الصلوه و یؤتون الزکوه و هم راکعون»(سوره مائده: آیه 55).: «همانا ولی امر شما تنها خداوند است و پیامبر او و مؤمنانی که نماز را برپا می دارند و در حال رکوع زکات میدهند). بر اساس آیه مذکور همه طرایق صوفیه، حضرت علی(ع) را جانشین معنوی خاتم الانبیاء حضرت محمد مصطفی(ص) می دانند.
زیــن سبب پیغمـبــر با اجـتـهــاد نام خـــود وان علــی مـولا نهـاد
گفت هر کو را منــم مولا ودوست ابـن عـم مـن علـی مـولای اوست
(مولوی،مثنوی معنوی، دفتر ششم، ابیات 4538-4539)
روزبهان بقلی در تقدیس و تکریم امام علی (ع) ایشان را «وصیِّ رئیس» یعنی وصی و جانشین حضرت محمد(ص) می خواند.
ذکر: «الَّذِينَ آمَنُوا وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُم بِذِكرِ اللهِ أَلا بِذِكرِ اللهِ تَطْمَئِنُّ القُلُوب» (سوره رعد: آیه 28). «ذکـر» یکی از اصول مهم طریقت و مأخوذ از قرآن کریم است. تمام اذکار طرق صوفیه بر اساس اسماءالحسنی است که در قرآن ذکر شده اند، مانند ذکر «الله»، «لا اله الا الله»، «لا اله الا هو»، «حی»، «قیوم»، «هو»، «سبحان الله»، «رب»، «الحمدلله»، «استغفرالله» و «ذکر یونسیه».
شیخ صفی الدین اردبیلی می فرماید: «اطمینان دل به ذکر است، اما نـه به مجرّد گفتن، بلکه به مواظبت بر آن نمودن تا به مذکور رسد. مثالش چنان است که تشنه ای در بادیه سراسیمه در طلب آب باشد. به مجرد ذکر آب، تشنگی از وی زایل نشود و تا به آب نرسد و آب نخورد، تشنه باشد. چون به مواظبت بر ذکر مشغول شود و دل را به محبّتِ حقّ تعالی گرم گرداند، تشنگی وصال بر وی غالب شود و در شوق و اضطراب در آید و تا او را وصول حاصل نشود و ذوق وصال نبخشد، اطمینان حاصل نشود». (ابن بزاز، صفوة الصفا، ص 456)
در تشیع اثنی عشری معاصر علمای نامداری مانند آیت الله قاضی(ره)، آیت الله شاه آبادی، آیت الله ملکی تبریزی، علامه طباطبایی،آیت الله بهالدینی، امام خمینی، آیت الله بهجت و آیت الله حسن زاده آملی، اهل سیر و سلوک بوده اند. مبنای سلوک آنها بر اساس عرفان است که از قرآن و حدیث و تجربه اولیای سلف استنتاج شده است.