ترجمه انشاء الله رحمتي
اشاره: اخیراً، اثر جدیدی با عنوان The Study Quran، زیر نظر استاد دکتر سید حسین نصر به زبان انگلیسی انتشار یافته است. عجالتاً میتوان عنوان اصلی قرآن شناخت و عنوان فرعی تفسیر معاصرانه قرآن کریم را برای آن پیشنهاد کرد. این اثر حاصل کار گروهی از محققان مسلمان غربی است که زیر نظر استاد نصر به خلق این اثر اقدام کردهاند. آقایان جنردگلی، ژوزف لومبارد و خانم ماریا دکاکه، بخشهایی از این اثر را تالیف کردهاند و هریک از این سه، به نوبه خویش ویراستار مابقی بخشها بودهاند. آقای محمد رستُم نیز در مقام ویراستار با آنها همکاری داشته است. قرآن شناخت حاصل ده سال تلاش و تحقیق این گروه است. و انتشارات هارپر وان (Harper One) از معتبرترین ناشران آثار دینی، به انتشار آن اقدام کرده است. در قرآن شناخت سه کار انجام شده است. سعی شده که ابتدا ترجمه معتبر و روانی از متن قرآن کریم به دست داده شود. سپس، تفسیر روشمندی بر تک تک آیات نوشته شده است. و در پایان نیز جستارهایی در زمینه وجوه مختلف قرآن کریم به قلم صاحبنظران این حوزه آمده است. این اثر به شکل آراسته و فاخری، در یک مجلد، به خط ریز و به سبک دانشنامهای، انتشاریافته است. صاحب اين قلم به ترجمه و تحقيق در زمينه اين اثر همّت گماشته و اميدوار است كه آن را در چندين مجلّد در اختيار اهل نظر و علاقه مندان قرار دهد.
***
نقش و تأثير قرآن كريم در زندگي مسلمانان
بسياري از آنچه گذشت، به واقعيت قرآن در زندگي مسلمانان ميپرداخت، ولي بايد از گسترة كامل اهميت قرآن و تأثير آن بر زندگي مؤمنان، تصوير كاملي ارائه كرد. با توجه به اينكه قرآن تجلي اصلي دين اسلام است، بنابراين هرآنچه با قرآن، وحيِ بي كم و كاست كلمه خداوند، مرتبط باشد، مقدس است؛ افكار، احكام، قوانين و ديگر وجوه پيام آن، تا حضور فيزيكي متن مقدس قرآن كه مسلمانان آن را با تكريم ميخوانند و با خود حمل ميكنند و در جايهاي عزيز خانه خويشاش مينهند، تا صداي تلاوت قرآن كه در همه زندگي همراه ايشان است جملگي مقدساند. دو كلمه شهادت (شهادتين) كه يكي شهادت بر يگانگي خداوند و ديگري شهادت بر پيامبري پيامبراسلام (ص) است، و هر دو آياتي از قرآن كريم است، نخستين كلماتي است كه در گوش نوزاد خوانده ميشود و در بيشتر موارد، آخرين كلماتي است كه يك مسلمان در آخرين لحظات آگاهياش پيش از مرگ، به زبان ميآورد. در فاصلة ميان اين دو وقت كه بدايت و نهايت عمر بشر بر روي زمين است، زندگي مسلمانان، سرشار از حضور قرآن است. نواي تلاوت قرآن، تقريباً هميشه در شهرهاي بزرگ و كوچك اسلامي و حتي در روستاها طنينانداز است و آن هم به شيوهاي كه رايحة آن، فضايي را كه مسلمانان سنتي در آن به سر ميبرند، عطرآگين ميسازد.
هر عمل مثبت، از دست بردن به غذا تا ترك خانه به قصد كار، تا استقبال از مهمان، تا شروع به نوشتن نامه يا كتاب، يا هر كار مشروع ديگر با عبارت تبرك آميز بسماللهالرحمنالرحيم، كه آغازگر خود قرآن نيز هست، آغاز ميشود. و اين اعمال، معمولاً با عبارت قرآني ديگري يعني الحمدالله پايان ميپذيرد. آنچه را از قبل روي داده است با تعبير قرآني ديگري يعني ماشاءالله متذكر ميشوند با اين هدف كه مؤمنان مطمئن شوند كه هيچ چيز بدون اراده خدا روي نميدهد. و از حوادثي كه اميد است در آينده واقع شود با عبارت انشاءالله تعبير ميكنند و اين آيه ديگري از قرآن است به اين معنا كه «اگر خدا بخواهد» و بدينسان تأييدي است بر اينكه آينده نيز از آنِ خداست و همه حوادث آينده، به ارادة الهي رقم ميخورد. قرآن كريم هم در شادي و هم در غم، هم در مجلس ازدواج و هم در مجلس ترحيم، هم در موقعيتهاي فردي و هم در رويدادهاي اجتماعي، تلاوت ميشود. غالباً افراد قرآن را هم در اوقات خصوصي كه با خداي خويش تنها هستند و هم در افتتاح همايشها يا مجالس شورا، انتصاب مقامات سياسي يا حتي رويدادهاي ورزشي، تلاوت ميكنند.
ميتوان گفت گوهر جان/ روح يك مسلمان، چه مرد و چه زن، به مانند كاشي معرّقي است كه از تأثير آيات قرآن بر گوهر بشر، ساخته شده است. قوانيني كه مسلمانان برحسب آنها زندگي ميكنند يا هنجارهاي اخلاقياي كه بايد در زندگي از آنها پيروي كرد، ريشه همة معرفتِ اصيل و اصل و روح همة گونههاي هنر كه ميتوان آنها را حقيقتاً اسلامي خواند، همه و همه بر قرآن كريم مبتني است؛ ولي همه ماجرا فقط اين نيست، بلكه قرآن در روح و جان مؤمنان در همة آنات زندگي، حيّ و حاضر است و فرقي نميكند كه يك مؤمن در حال عشقبازي باشد، درگير پيكار در ميانه جنگ باشد يا سرگرم فعاليت اقتصادي. هرقدر هم كه دربارة نقش قرآن در زندگي مسلمانان قلم فرسايي شود، به هيچ وجه نميتوان همة ژرفاي موضوع را به تصوير كشيد، زيرا قرآن همة ابعاد زندگي يك مسلمان، از جسم تا نفس و قواي باطني آن، تا ذهن، عقل و روح، را تحت تأثير خويش قرار ميدهد.
قرآن كه سنت پيامبر(ص) مكمّل آن است، حتي به شيوة ظريف و لطيفي بر همة جوانب ادب تأثير مينهد؛ ادب نه فقط شامل افكار، گفتار و كردار بلكه حالات بدني و قواي جسماني را نيز شامل ميشود ـ يعني اينكه يك مسلمان سنتي به هنگام قدم زدن يا سخن گفتن، ورود به مسجد، نشستن در يك جمع يا سلام كردن بر ديگران، چگونه ظاهر شود، بخشي از ادب اوست. به علاوه قرآن كريم قواي باطني، به ويژه حافظه را دگرگون ميكند و حتي بر رؤياهاي مؤمنان تأثير ميگذارد.
تا آنجا كه به حافظه مربوط است، هيچ مسلمانِ عاملي نيست كه چيزي از قرآن را از بر نباشد. خود قرآن كريم، حافظه را تقويت ميكند و در تربيت اسلامي سنتي بر حفظ كردن، بسيار تأكيد ميشود. نظام آموزش سنتي با مدارس قرآني به قصد آموزش از همان دوران نوجواني آغاز ميگردد و در اين نظام آيات قرآن در حافظة فراگيران نقش ميشود و در همة زندگي ايشان را به كار ميآيد. بعدها، خواه فراگیران به تحصیلات عالیه بپردازند و خواه وارد بازار کار شوند، حافظهشان گنجینهای از آیات قرآنی است که پیوسته از هدایت و حمایت آن برخوردار میشوند. بديهي است كه اين معنا در مورد همة آن مسلماناني هم كه خالق آثار فكري و هنري در عاليترين سطح بودهاند، صدق ميكند. وقتي ابنسينا (متوفي به 428/1037)، بزرگترين فيلسوف ـ دانشمند مسلمان، كتاب القانون في الطب را كه يگانه اثر بسيار تأثيرگذار در طول تاريخ طب است، به رشته تحرير درآورد حافظهاش به اندازه زماني كه تفاسير خويش برقرآن را مينوشت، از آيات قرآن سرشار بود و همين امر كل نگرش وي به معرفت و علم طبيعي را تحت تأثير قرار ميداد.
اينگونه نبود كه بزرگترين شاعران عارف مسلمان مانند حلاّج، ابن فارض، ابن عربي، عطّار، مولوي و حافظ، شاهكارهاي شعري بزرگشان را، با واداشتن خويش به تمركز و توجه ويژه به آيات قرآن، خلق كنند. بلكه قرآن كريم از قبل در حافظة ايشان حضور داشت و روانشان را دگرگون ميساخت، و بنابراين در جريان هنري خلق آن اشعار زيبا، اين كتاب از قبل در حكم اصليترين ركن نيروي خلاّق آنان بود. آشنايان با تاريخ ادبيات آلماني ميدانند كه گوته و روكرت از قرآن كريم تأثير پذيرفتهاند. ميتوانند حدس بزنند كه بايد اين تأثير در ادبيات خود امتهاي اسلامي، به مراتب عظيمتر بوده باشد.
درباره هنرها و علوم اسلامي به طور كلي، نيز همين را ميتوان گفت. در زمينه هنرهايي كه بر زندگي روزمره تأثير مستقيم دارند، نه فقط روح، مبادي، اين هنرها و همچنين از بسياري جهات قالبهاي آنها، بلكه سمت و سوي آنها نيز از قرآن گرفته شده است. خوشنويسي، معماري و خوشخواني قرآني، اصليترين هنر قدسي اصلي اسلام، همه به لطف قرآن پا گرفتند. به علاوه به دليل تعاليم قرآن، هنر مقدس شمايل نگاري كه در مسيحيت، آئين هندو و آئين بودا، حائز اهميت بسيار است، نتوانست در جهان اسلام، نشو و نمايي داشته باشد. قرآن است كه رشد هنر مقدس انتزاعي در اسلام را موجب شد.
در زندگي روزمره مسلمانان، يكي از وجوه عملي قرآن كريم، نقش آن در محافظت از مسلمانان است. در خود قرآن آمده است كه خداوند حافظِ قرآن است و كلام او نيز حافظ مؤمنان است. پيام قرآن، اگر بدان توجه شود، مردان و زنان مسلمان را از گناه و خطا حفظ ميكند و در عين حالِ حضور فيزيكياش را حافظِ مؤمنان از خطرات بيروني مختلف ميدانند. به همين دليل، بسياري از مسلمانان، قرآن يا برخي از آيات آن را به جسم خويش ميآويزند، به هنگام اقدام به سفر از زير قرآن رد ميشوند، و در روزگاران قديم حتي بر زرههايي كه سربازان در جنگ به تن ميكردند، آياتي از قرآن نوشته ميشد. به علاوه به همين دليل، نه فقط بر بالين شخص متوفي قرآن ميخوانند، بلكه خود قرآن را در نزديك سرش قرار مي دهند تا حافظ او در سفر آخرت باشد.
مسلمانان همچنين به هنگام ابتلاي به بيماري جسمي و روحي، به دليل تأثير درمان گرانه قرآن، از آن شفا ميجويند. يك علم سنتي مستقل هست كه به همين نيروي شفابخشي برخي از آيات قرآن ميپردازد و در همه جوامع اسلامي، حكايات بيشمار در خصوص تأثير اعجازآميز اين آيات بر سر زبانها است. به علاوه، اين جنبة قرآن، منشأ شيوههايي در طبّ عاميانه مانند فروبردن آيات خاصي از قرآن در آب و سپس نوشيدن آن آب است.
سرانجام اين كه، براي تعيين اعمال آينده نيز از قرآن كمك ميگيرند. هنر اسلامي موسوم به استخاره، كه برخي آن را «bibliomancy» ترجمه كردهاند ـ گو اين كه اين معادل فقط بيانگر يك جنبه مفهوم استخاره است ـ بدين صورت است كه ابتداء نمازهاي مستحبي ميخوانند و سپس به قرآن مراجعه ميكنند با اين هدف كه تصميم صحيح را به آنان الهام كند يا اين كه از طريق يك رويا هدايتشان كند. در موقعيت هاي مهمي كه عقل بشر يا احكام شرع معيارهايي كافي براي تصميم به فعل يا ترك يك امرخطير نيست غالباً به استخاره متوسل ميشوند. گاهي به افراد برخوردار از موهبت هنر استخاره مراجعه و گاهي خودشان استخاره ميكنند. بسياري از افراد، وقتي قصد ازدواج دارند، پيش از آنكه تصميم نهايي را بگيرند، ابتداء استخاره ميكنند. همينطور است در مورد كساني هم كه براي مثال در خصوص مهاجرت به مكان ديگر، انتخاب پزشك براي درمان يك بيماري وخيم، تغيير شغل يا تصميم درباره مسير تحصيل يا حرفه مادالعمر،دودل هستند. برخي مؤمنان در اين مورد افراط ميكنند و مثلاً براي اين كه آيا به هنگام ناهار فلان غذا را ميل كنند يا نه، به استخاره متوسل ميشوند، ولي اين تحريفي در كاربرد استخاره است و بسياري از مراجع ديني از آن نهي ميكنند. بر طبق گفته معروفي، وقتي استشاره روشن، يعني دلالت مبتني بر احكام شرع و/ يا عقل خداداد موجود است، حاجت به استخاره، نيست.
بنابراين، قرآن بنياد جميع جوانب زندگي و تمدن اسلامي است. قرآن، حقيقتي قدسي است كه در همه زندگي مسلمانان، همراه راهشان است. هم وسيلهاي براي تشخيص ميان حقيقت و خطا، معيار قضاوت درباره اعمال آنها است و هم حافظ آنها و منبع فيض و آرامش است. هم داور آنهاست و هم دوست آنها. هم عشق به خدا و هم بيم از خدا، هر دو را به روان آدمي تلقين ميكند، قرآن براي مومنان، يك كتاب بيجان نيست، بلكه كلام زنده خداوند است. آيات، كلمات و حتي حروف آن، موجودات زندهاي هستند كه با مومنان سخن ميگويند و به صورت رازآميزي، سخن آنان را نيز «ميشنوند». اين متن مقدس، همراه هميشگي مومنان از آغاز تا انجام زندگي و حتي در فراسوي زندگي زميني در سفر به سوي حقيقتي است كه قرآن از آن نازل شده است.