آکادمی مطالعات ایرانی لندن(LAIS)
شیخ صفی الدین اردبیلی از جمله چهره های معروف عرفان اسلامی و ایرانی است. او را می توان چهره ای شناخته شده و تاثیر گذار در عرصه سیاست و اجتماع و فرهنگ دانست. اما صفی الدین اردبیلی از جمله عرفای ایرانی است که کمتر به وجوه معرفتی و معنویتی او پرداخته شده و میتوان گفت چهره ای مغفول در عرصه عرفان پژوهی ایرانی است. در همایشی که اخیرا در کتابخانه ملی و به مناسبت هفتصدمین سالگرد رحلت صفی الدین اردبیلی برگزار شد سعی گردید تا تحقیق و پژوهشی جدید و بازخوانی از اندیشه های وی گردد. آنچه که در پی می آید گزارشی از این همایش است.
***
نخستين همايش شيخ صفي الدين اردبيلي صبح روز 16 دی ماه با سخنرانی کوتاه رئیس، سازمان اسنادو كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران، دكتر اسحاق صلاحي، آغاز شد. وی با اشاره به این نکته که هدف ما از این همایش پاسداري از تفكر اصيل شيعه است اشاره ای به زندگي شيخ صفي الدين اردبيلي کرد و گفت: اين عارف در 650 هجري قمري در روستا به دنيا آمد و بتعبير مقام معظم رهبري(مدظله العالي) ايشان عارف مجاهدات 700 تا 735 هجري قمري در ميدان مبارزه در ايران بود. وي افزود: در عرصه تاريخ ابهاماتي است كه از بركات اين جلسه اين است كه با نقد و نظرات پژوهشگران با ميراث كهن آشنا مي شويم و نقاط تاريك روشن مي شود. وي با اشاره به نقش شيخ صفي الدين اردبيلي در عصري كه انديشه سياسي و مكتب ديني پاسخ گو نبود گفت: وي تفكري را كه در گوشه عزلت داشت، در حكومت وارد مي كند و حكومت شيعي پشتوانه حكومت مي شود. دكتر صلاحي ادامه داد: تعبير رهبر معظم انقلاب از شيخ صفي الدين اردبيلي در اين خصوص كه وي يك عالم، يك عارف، يك مفسر و يك محدث بود، اين است كه وي نه به چله نشيني صرف و ذكر كه سيره عملي است، پرداخت و نه عرفان نظري را جستجو كرد، بلكه هر دو را جمع كرد. وي ادامه داد: پاسخ اين سوال كه چگونه عرفان مدرن خود را از حكومت و سياست جدا مي داند، در حالي كه شيخ صفي الدين اردبيلي، هم حكومت كرد و هم معنويت و انديشه ديني را به همراه داشت، نزد دانشگاهيان و پژوهشگران است و بايد آن ها پاسخ دهند. دكتر صلاحي در پايان گفت: طريقت بدون شريعت راه به جايي نمي برد و شريعت چراغ هاي ما در كور راه ها هستند.
در ادامه این همایش دکتر غلامرضا اعوانی رئیس انجمن بین المللی فلسفه اسلامی، به ایراد سخن پرداخت. وی برگزاری چنین همایشی را هر چند قدری دیرهنگام، ولی مهم توصیف کرد و افزود: در زمینه احیاء فرهنگ تشیع کسی مانند شیخ صفی الدین اردبیلی تأثیر خود را برجای نگذاشت و ما در زمانه حاضر نیازمند شناخت مسیر حرکت وی هستیم. رئیس انجمن بین المللی فلسفه اسلامی در ادامه با طرح سوألی در زمینه چرایی عظمت شیخ صفی الدین اظهار داشت: شیخ صفی الدین و خاندان صفویه وعده های خداوند را به ظهور رساندند و آنچه که رسول خدا (ص) بر آن تأکید کرده بود که همانا محبت اهل بیت بود، احیاء کردند. در جایی که پیامبر فرمودند که من اجری از شما نمی خواهم جز محبت اهل بیت را. دکتر اعوانی در ادامه در معرفی خدمات شیخ صفی الدین اردبیلی و خاندان صفویه اظهار داشت: این خاندان و سلسله صفویه چند اقدام مهم صورت دادند که احیاء مذهب جعفری و شیعه اثنی عشری، جمع بین ولایت و عرفان، توجه به علوم مختلف و احیاء علوم و فنون که تأکید شده در دین اسلام است، از جمله مهمترین آنهاست. دکتر اعوانی در پایان بر اهمیت داشتن ایرانیان در کلام پیامبر تأکید کرد و بیان داشت: پیامبر بارها فرمودند که سلمان از اهل بین من است وقتی که می بینیم ما از فرزندان سلمان هستیم به این جمله می بالیم و در جایی دیگر حدیث معروف “علم اگر در ثریا باشد مردانی از ایران به آن دست می یابند” بیان کردند که نشانگر اهمیت این سرزمین و مردمان آن و نقش بسیار مهمشان در ادوار آینده است.
حفظ تمامیت ارضی در دوران صفویه
سردار سرلشگر یحیی رحیم صفوی، دستیار و مشاور عالی نظامی مقام معظم رهبری، در این سخنرانی که در قالب یک پژوهش علمی با عنوان “تحلیل تطبیقی دو رخداد فرهنگی ایران و تأثیر آن بر ساخت قدرت سیاسی و ساخت تمدن نوین ایرانی و اسلامی” ارائه شد، بیان داشت: مطالعه تاریخ به ما می گوید که اندیشه عارفان واصل به اهل بیت (ع) به دلیل توفیقات الهی، از گستره شعاع و بردی بی نظیر برخوردار بوده و منشاء بروز و ظهور قدرت سیاسی و فرهنگی و تمدن سازی مهمی در طول تاریخ ایران بوده است و از این جهت حضرت امام خمینی (ره) و شیخ صفی الدین اردبیلی به عنوان دو عارف نامی، دارای این شاخصه بوده اند. دستیار و مشاور عالی نظامی مقام معظم رهبری در ادامه سخنان خود تصریح کرد: بروز و ظهور شیخ صفی الدین اردبیلی، با بروز و ظهور حکومت شیعی و تشکیل حکومت جمهوری اسلامی ایران به رهبری حضرت امام خمینی (ره)، قابلیت تطبیق دارد و این انطباق نکات مهمی را برای ما بازگو می کند. وی ادامه داد: از جمله موارد مشابه در دو دوره صفویه و انقلاب اسلامی ایران، ایجاد حکومتی یکپارچه، دارای وحدت ملی و از نظر ایدئولوژی، بر اساس فرامین و دستورات اهل بیت (ع) و ولایت علوی، است. همچنین شکل گیری و ساخت هسته هویتی، که به تولید مدنیت و تمدن سازی نوین ایرانی و اسلامی منتج شد و فضاهای عمرانی و معماری را توسعه بخشید و باعث تبلور هنر ایرانی شد نیز از جمله پیامدهای دیگر این دو حکومت بود. از سوی دیگر توسعه فرهنگ ژئوپلتیک و به اصطلاح توسعه نرم افزاری مکتب تشیع از منطقه خاورمیانه به شمال آفریقا و تا هند و چین، از جمله دستاوردهای مهم دو حکومت شیعی صفویه و جمهوری اسلامی ایران است. دکتر صفوی در ادامه با پر اهمیت خواندن مسئله حفظ تمامیت ارضی توسط صفویه و جمهوری اسلامی ایران، تأکید کرد: در زمان صفویان، این دولت در سه جبهه با توسعه طلبی عثمانی ها، یورش ازبک ها که تا بارگاه امام رضا (ع)، هجوم آوردند و حمله پرتغالی ها، در جنوب ایران، مواجه شدند و از پس همه هجوم ها برآمدند و در واقع، نظیر آنچه که در دفاع مقدس 8 ساله رخ داد، در آن زمان هم رخ داد و این مسئله از نظر ژئوپلتیکی اهمیت بسیاری دارد. سرلشگر دکتر رحیم صفوی در پایان یادآوری کرد که تحول در علوم انسانی یکی از مهمترین شاخه های دو عصر یاد شده است که آثار و سلوک شیخ صفی الدین اردبیلی در این میان نقش وِزه ای ایفا کرده است.
تجلی معنویت شیعه از خاندان اهل بیت است
دكتر سيد سلمان صفوي رئيس مركز مطالعات و تحقيقات شيخ صفي الدين اردبيلي و دبير علمي “نخستين همايش بين المللي شيخ صفي الدين اردبيلي” به ارائه گزارشی از این همایش پرداخت. وي در بخشي ديگر از سخنان خود با اشاره به هدف اين همايش آن را پيوند نسل قديم و جديد پژوهشگران عرفان و تصوف اسلامي معرفي كرد و افزود: آشنايي نسل جديد با ميراث افتخار اسلامي و تعاليم هدايت بخش مكتب ثقلين از اهداف اين همايش است. صفوي با اشاره به تحليل ديدگاه مقام معظم رهبري درباره شيخ صفي الدين اردبيلي، بيان داشت: به تعبير مقام معظم رهبري دوران صفويه دوران طلايي ايران بعد از اسلام است. بحث شيخ صفي الدين بحث دالارشاد است و كار صوفي گري نيست، بحث معنويت دين و معنويت شيعه و خاندان اهل بيت است.
دكتر بلخاري استاد داتشگاه تهران از دیگر سخنرانان این همایش بود. دكتر بلخاري با اشاره به این نکته که اميدوارم اين همايش طليعه اي باشد براي شيخ صفي الدين اردبيلي پژوهشي با اين نظر كه چگونه او توانست عرفان را از فرديت خارج كند و به عرصه جمعيت و دولت صفوي برساند گفت : حقيقت عرفان خزيدن در پستوها و خانقاه ها و تصوف خانه ها نيست، بلكه حقيقت عرفان آن است كه فرد خود را فاني كند تا جمعيتي به رستگاري رسند كه جنبش و نهضت صفويه اين گونه بود. بلخاري با اشاره به فقدان نگره تحليل تاريخي به تحولات در ايران گفت: ار جمله مسائل تمدن ايران اسلامي اين است كه در عين فربهي و بلند پروازي و ژرفايي عمق، فاقد نگره تحليل تاريخي است و چرايي هاي زيادي در تاريخ فلسفه و علم وجود دارد. اگر تمدني دانش هاي خود را در قلمرو فلسفه تاريخي و تحليل به تعمق و ارزيابي ننشيند، لاجرم ركود دستاوردهاي آن است. وي ادامه داد: ركودي كه 200 تا 300 سال در ايران وجود داشت، بر فلسفه ملاصدرا و شرح و حاشيه نويسي برآن گذشت تا ظهور فلسفه ديگر. مي توانيم متناسب با اين همايش از عرصه عرفان يك گزارش گونه با اين نگره تحليلي ارائه دهيم. اين استاد دانشگاه تهران حكومت صفويه را اولين حكومت پس از ايران باستان دانست كه تمدن اسلامي و ايراني را با هم تجميع كرد و افزود: شيخ صفي الدين از دل تصوفي كه جمعيت گريز است، يك جمعيت را ساماندهي كرد. بلخاري در بخش ديگري از سخنان خود به ويژگي هاي شيخ صفي الدين در زندگي و تعاليمش اشاره كرد و افزود: وي حكومت را مبناي صلاح جامعه معرفي مي كند و از دل عرفان جمعي، حكومت شيعي و سياسي قدرتمند تاسيس مي شود. وي با اشاره به شباهت بين نهضت شيخ صفي الدين اردبيلي و نهضت امام خميني (ره) ادامه داد: صفويه اولين دولتي است كه تمركز در ايران را به وجود آورد و با نگاهي به نهضت امام خميني پي مي بريم كه عرفان حضرت امام نيز از ايشان جدانشدني نبود و توانست حكومتي شيعي مقتدري را در عصر حاضر به سرانجام برساند. وي جمع عرفان و سياستي كه در تمدن هاي ديگر شايعه است، در اين تمدن اصل قرار داد. دكتر بلخاري در پايان گفت: عرفان جريانات اجتماعي ايران را تلطيف كرد و از دلش صفويه بيرون آمد كه البته پايانش به مانند آغاز شفاف و روشن نبود.
این همایش پس از سخنرانی های مراسم افتتاحیه با اجرای موسیقی و صدای حسام الدین سراج که با اشعاری از شاعران ایرانی همراه بود به پایان رسید و در بخش دوم این همایش و در پانل های تخصصی پژوهشگران به ارائه مقالات خود در زمینه های مختلف وجوه فکری، معرفتی و معنوی صفی الدین اردبیلی به ارائه مقاله و دیدگاه خود پرداختند.
در سایه سار معنویت
اما در اختتاميه “نخستين همایش بین المللی شیخ صفی الدین اردبیلی”، سردار سرلشگر یحیی رحیم صفوی، دکتر شهرام پازوکی، دکتر اسحق صلاحی، دکتر حسن بلخاری و دکتر سلمان صفوی حضور داشتند و به بررسی نتایج همایش مذکور پرداختند. در این جمع بندی که به صورت میزگرد عصر دوشنبه 16 دي ماه برگزار شد، دکتر اسحق صلاحی رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ضمن تشکر از همراهی استادان و پژوهشگران این حوزه بیان داشت: امیدواریم در سال های آتی این همایش در جوار بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی برگزار شود و سازمان اسناد و کتابخانه ملی نیز از هم اکنون اعلام آمادگی می کند تا در همایش آتی نیز همراه دوستان برگزارکننده باشد. در ادامه این جمع بندی دکتر یحیی رحیم صفوی بیان داشت: برگزاری چنین همایش هایی کمک می کند تا ما بهتر با تاریخ و گذشته خود آشنا شویم و از آن برای راه آینده درس بگیریم. دکتر صفوی افزود: در طول تاریخ اگر یک سرزمین برخی مؤلفه های مهم را مانند داشتن ایدئولوژی منسجم، قدرت جذب توده های میلیونی، اقتدار مبتنی بر عدالت، داشتن فلسفه حماسی و فداکاری در حفظ ارزش های خود، قدرت ساخت نهادهای اجتماعی و تمدن و در نهایت وجود عارفان بالله، حکیم، مردم دار که بتوانند مسیر را هدایت کنند، داشته باشد، موفق خواهد شد و ایران از این حیث دارای پشتوانه های خوبی است. دکتر شهرام پازوکی، عضو انجمن حکمت و فلسفه ایران نیز با تشریح ارتباط تصوف و تشیع بیان داشت، ما در تاریخ ایران علاوه بر تأثیر شیخ صفی الدین اردبیلی، افراد دیگری نیز نظیر شیخ علاءالدین سمنانی و شاه نعمت الله ولی را نیز داریم که در عرفان ما تأثیرگذار بودند و نباید نادیده انگاشته شوند. در ادامه دکتر بلخاری با بیان اینکه تأثیر عرفایی مانند شیخ علاءالدین سمنانی و شاه نعمت الله ولی منتج به حکومت نشد، بیان داشت: تفاوت شیخ صفی الدین اردبیلی و سایرین در این است که افکار وی منتج به تشکیل یک حکومت منسجم شد ولی دیگران نتوانستند این تأثیر را بگذارند. از طرفی ما نمی بایست میان دین و عرفان و ریشه های آن تفاوت قائل شویم، بلکه باید عرفان را بخشی از دین بدانیم. در نهایت نیز دکتر سلمان صفوی، دبیر علمی این همایش با تشکر از سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران و دکتر اسحق صلاحی، رئیس این سازمان ابراز امیدواری کرد تا دوره های آتی این همایش نیز با همین شکوه برگزار شود. خاطرنشان می شود در پایان این همایش بین المللی، برگزیدگان جوایز خود را دریافت داشتند که در این میان آقایان دکتر حسن بلخاری، دکتر حسن یوسفی، محمد زینالی و خانم هستی السادات صفوی به عنوان برگزیده انتخاب شدند. همچنین مراسم اختتامیه در پایان با اجرای موسیقی عرفانی عبدالحسین مختاباد پایان یافت.