« حرف هايي كه در اين مجال مختصر زدم، يا زود است يا من وصله ناجور هستم.» سياوش جمادي نويسنده و مترجم نام آشناي آثار فلسفي با بيان اين سخنان مي گويد: «حرف هاي من خواننده اي ندارد يا خواننده اش بسيار كم شمار است. اين كم شماري يا نشانه آن است كه من چرت و پرت مي گويم و ما به مرحله اي رسيده ايم كه آدم هاي هذيان گو به سرعت دفع مي شوند، يا جامعه هنوز از پرسندگي مدرن دور هست و هنوز با روشنگري و ديد روشنگري به سراغ سنت خودش هم نرفته است». در يك عصر گرم تابستاني نزد اين روشنفكر متواضع و فروتن ايراني رفتيم و در اتاق كوچك و پر از كتابش، اميد را بهانه اي براي گپ و گفت كرديم. سياوش جمادي ضمن نفي اميدهاي واهي گفت: » مادامي كه در جهان هنوز يك نقطه نور در قلب ظلمت سوسو بزند، اميد هست ». ممكن است گفت و گوي حاضر در بادي نظر پراكنده و مبهم به نظر برسد، اما در بنياد آن اعتقادي عميق به اميد را مي توان بازيافت، اميد به انسانيت و اميد به اين كه شر هيچ گاه به طور مطلق مسلط نمي شود:
کلید واژگان: فلسفه، امید، عقلانیت، غرب، جمادی، زندگی، مردم، سیاست.
***
اين روزها در رسانه ها و فضاي عمومي و در گفتار سياستمداران و چهره هاي اجتماعي كلمه اميد ورد زبان شده است. دولت منتخب را دولت تدبير و اميد مي خوانند و مردم نيز در حيات روزمره شان اميدوارتر گشته اند. مفهوم اميد اما فارغ از زبان روزمره در ادبيات فلسفي و نگرش هاي الهياتي نيز حضوري جدي دارد. در بحث حاضر نيز مي خواهيم تاملي فلسفي پيرامون همين مفهوم داشته باشيد. اميد در معناي ژرف آن به چه معناست و متعلق آن چيست؟ آيا اميد با خوش باوري و توهم تفاوتي دارد؟
بله. اميد با خوش خيالي، خوش بيني، توهم و مردم فريبي متفاوت است. اما بعيد مي دانم كه اميد متعلق خاصي داشته باشد. گابريل مارسل فيلسوفي است كه بيش از هر كسي درباره اميد انديشيده است. او اميد را از آرزو و ترس و نوميدي جدا مي كند. او معتقد است كه اميد متعلق خاصي ندارد، بلكه اميد به طور كلي يك حالت دروني(subjective) است كه گواهي مي دهد بر اين كه هرگز شر غالب نمي شود. اميد گواهي بر آينده بهتر مي دهد و اشارتي دارد به اين كه سير امور به سمت انسانيت و امري است كه به نام خير خوانده مي شود. در عصر مدرن و زيست جهان كنوني غرب مفهوم اميد دگرگوني مي يابد. البته تا پيش از كانت، اميد همچنان مفهوم قرون وسطايي خود را حفظ كرده بوده است.
اميد در اين معناي قرون وسطايي به چه معنا بوده است؟
در اين مجال كوتاه اين قدر مي توانم عرض كنم كه تا زمان كانت همواره يك امر بيروني و فراسوبژكتيو در زيست جهان و نظام باورها وجود دارد كه «درخود» و «براي خود» فرض مي شود. كانت نام اين امر را «شيء في نفسه» مي گذارد و لايب نيتس آن را «موناد» مي خواند. اسپينوزا از جوهر يگانه صحبت مي كند و دكارت از گوهر الهي نام مي برد. او در «تاملات در فلسفه اولي» به مراتب مشكل كمتري در اثبات وجود خدا نسبت اثبات وجود بدن خودش دارد. او با برهاني كه شهودي نيست و قبلا توسط سنت آنسلم با عنوان «برهان وجودي» مطرح شده اين كار را مي كند. حتي نيچه نيز وقتي در قطعه 125 كتاب «دانش شاد» از مرگ امر مقدس سخن مي گويد، اشاره به همان موجود برين درخود وبراي خود دارد. چنان كه مرد ديوانه نيچه مي گويد: »مقتدرترين و قوي ترين چيزي را كه تا كنون بشر داشته است،از دست داده ايد و در نيستي بيكران معلق هستيد». بنابراين در عمق اعلاميه ديوانه نيچه، يك ميل شديد مذهبي هنوز وجود دارد. او اگرچه با اشاره به نجوم كپرنيك مي گويد كه چپ، راست، بالا و پاييني وجود ندارد و ما در خلاءسرگردانيم، اما بر آن است كه بعد از مرگ امر مقدس، ما خود بايد به سطح بالاترين موجودات برسيم و منتظر است كه ابر انسان نقش همان موجود مقتدر براي خود و در خود را ايفا كند. بنابراين منبع اميد در عصر پيش مدرن و حتي عصر مدرن تا زمان كانت، وقتي از ديد فلسفي به مسئله تناهي بيانديشيم، امري فراانساني است.
شما در تعريف اميد از حيث فلسفي كانت را يك نقطه عطف برشمرديد. از قول كانت معروف و متداول است كه فلسفه اش انقلاب كپرنيكي است. چرا بايد كانت را يك نقطه عطف برشمرد؟
براي پاسخ به اين پرسش بايد يك فلاش بك به گذشته بزنيم. جمله معروفي از گاليله است كه مي گويد «آن باز هم مي جنبد». افسانه اي است كه گاليله بعد از محاكمه و نوشتن توبه، وقتي از دادگاه بيرون مي آيد، با انگشتش روي زمين مي نويسد «زمين باز هم مي گردد». زندگي نامه نويسان گاليله عموما معتقدند كه گاليله جرات چنين كاري نداشته است و در نتيجه اين رخدادي واقعي نيست. اما اين افسانه بيان گر يك رخداد حقيقت است. يك نظريه مي گويد اين جمله «زمين باز هم مي گردد» خطاب به كليساست و مي گويد سوژه مسيحي شما چه معتقد به نجوم بطلميوس و كيهان شناسي ارسطويي باشد و چه نباشد، زمين براي خودش مي گردد. اگر با اين ديد به گزاره منسوب به گاليله بنگريم، هنوز به شقاق سوژه وابژه اعتقاد داريم. يعني زميني كه مي گردد، هيچ ارتباطي با انسان نمي يابد. اما تفسير ديگر گزاره منسوب به گاليله اين است كه تنها وقتي كسي اعلام كرد كه زمين مي گردد، معناي جديدي براي زندگي اعلام كرده است و يك رخداد به وقوع پيوسته است. تا زماني كه گاليله اين جمله را اعلام نكرده، آن زمين مثل شي ءفي نفسه كانت يا همچون «امر ماقبل هستي» شلينگ مي چرخد. هگل در پيشگفتار «منطق» مي گويد: «مي توان چنين بيان كرد كه محتوا و مضمون منطق بازنمايش خداست، آن چنان كه او در ذات ابدي اش هست، پيش از خلقت طبيعت و پيش از خلقت يك روح محدود». جمله «زمين مي گردد» گاليله نيز قبل از آن كه بيان شود و وارد سوبژكتيويته بشر نشده، واقعيت زندگي بشري نيست. حساسيت شديد كليسا به يك نظريه علمي كه قبلا نيز كساني آن را بيان كرده بودند، صرفا يك مساله علمي نيست. مساله اين است كه نظام جهان به هم مي خورد و آن مبدائي كه پيش تر تاثير داشت، به تزلزل در مي آيد. يك انسان قرون وسطايي به طور معمول شناختي از خدا نداشت. او به خدا ايمان داشت و آن چه كه درباره خدا مي گفت، گفته هاي خودش بود. شكاف بين انسان و خدا را سنت و زيست جهان و كتاب هاي مقدس پر مي كردند. اما اين كه تمام عرفان و عرفا كشمكش عظيمي كردند براي اين كه ما بايد وجود خود را محو كنيم تا با مبداء ديدار رويارو بيابيم، به اين خاطر است كه بين انسان ها شكاف عظيمي بوده است. در اين شكاف عظيم ايدئولوژي و قدرت زاييده مي شده است و اين ايدئولوژي بر اساس شناخت هم نبوده است. عصر جديد به تدريج با ميل به شناخت همه چيز و وارد كردن همه چيز در حيطه سوبژكتيويته آغاز مي شود. هگل در پيش گفتار« فلسفه حق» مي گويد« ويژگي عصر مدرن يك يك دندگي افتخار آميز است و آن اين كه تا تفكر حقانيت چيزي را توجيه نكرده باشد، انسان آن را به اعتقادات خودش راه نمي دهد.» ممكن است هنوز كساني را سراغ داشته باشيد كه به شيوه قرون وسطايي زندگي مي كنند. اما اساسا مدرنيته و سير آن به اين سمت ميل مي كند كه انسان مي خواهد همه مبداها را بشناسد و به صرف دانش فراداده موروثي ازپيش داده شده اكتفا نكند.
انسان قرون وسطايي يا حتي انسان پيش از كانت، در هر صورت به امري بيرون از انسان اميد دارد، اگرچه شايد به تعبير شما به آن امر شناختي نداشته است. اما انسان مدرن به چه چيز ايمان دارد؟
البته منظور از اين كه شناخت نبوده، به اين معنا نيست كه هيچ شناختي نبوده است. ببينيد كه در آن دوران چقدر آدم ها را به دار كشيدند. مثلادر اروپاي مسيحي جوردانو برونو كه افكاري شبيه شلينگ دارد و ميل به شناخت خدا دارد و او را جوهر واحدي مي داند كه هم در سوژه و هم در ابژه هست، را زنده زنده مي سوزانند. يا در تاريخ ما كساني چون منصور حلاج، شهاب الدين سهروردي و عين القضات همداني به جرم ارتداد و زندقه توسط دستگاه خلافت كشته مي شوند. به هر صورت در قرون وسطا نيز انسان هاي متفاوت بوده اند. در عصر مدرن هم انسان جديد به يكباره به وجود نيامده است. هسته هاي انسان مدرن در تلاش هايي شكل گرفته است كه در قرون وسطا وجود داشته است. من به خصوص بر عرفان تاكيد مي كنم. زيرا معتقدم كه خود كلمه عرفان به معناي شناخت است و عرفا با سماجت زيادي خداي متشرعين و خداي زاهدان و خداي حكام را دست كم در برهه اول تاريخ عرفان قبول نمي كنند. در برهه دوم هم كه بعد از حمله مغولان به انزوا كشيده مي شوند و در برهه سوم هم كه از قرن نهم به بعد است، شاهان عالم معنا با شاهان دنيا هم دست و شريك مي شوند. اما در كل جريان عرفان تلاشي براي شناخت مبدائي است كه تن به شناخت نمي دهد. بنابراين وقتي از قرون وسطا سخن مي گويم، از فرهنگ و زيست جهان فرهنگي، سياسي و از مناسبات قدرت سخن مي گويم. در مناسبات قدرت در استبداد شرقي، رابطه شاهي و بندگي بوده است و تصور ديگري غير از اين امكان نداشته است. در حالي كه قيام ها و انقلاب ها بوده است. اين طغيان ها واكنشي به شاه بد و تلاش براي جايگزيني او با شاه خوب بوده است. در «هملت» مسئله اساسي هنوز دموكراسي نيست، بلكه بحث از گندم خوب و گندم بد است. كلاوديوس خوب و كلاوديوس بد مسئله است. اما در اصل جديد اشتداد وجود اجتماعي و ميل پيدا شدن فرديت و اتونومي يا خودآييني فرد به تدريج شكل مي گيرد و هم زمان نيروهاي مخالفش هم به وجود مي آيد. نشانه هاي پيدايش فرديت را در پيدايش روزنامه، رمان و صنعت چاپ هست. اما در برابر آن نيروهاي مهار اين اشتداد وجود اجتماعي هم قوت مي گيرند. در واقع دموكراسي از درون اين دو نيروي اشتداد وجود اجتماعي و مهار آن توسط قدرت پديد مي آيد. اما هنوز يك دموكراسي واقعي در جهان سراغ نداريم.
در بحث اميد به انقلاب كپرنيكي كانت اشاره شد كه بحث به بنيادهاي مدرنيته و تفاوت آن با دنياي كهن اشاره شد.
بله، با كانت انقلاب كوپرنيكي به معنايي كه گفتم رخ مي دهد. البته او هنوز امري در بيرون به نام شيءفي نفسه را قبول دارد. امري به نام خدا، جهان به ماهو جهان و نفس به ماهونفس. كانت در «نقد عقل نظري» مي گويد كه فاهمه و حس كه داراي نيروي استعلايي هستند، جز به نمودها دسترسي ندارند. بنابراين يك ساحت نومنال در بيرون هنوز جا مي گذارد تا به قول خودش جاي ايمان و اميد باز باشد. البته لازم به ذكر نيست كه تكرار كنم كه او در نقد دوم يعني «نقد عقل عملي» اين اميد را اميد به جاودانگي نفس و خدا مي داند. او مي گويد اين اميد صرفا اميد به اين است كه انسان به تنهايي مبداءهمه چيز نيست و غير از انسان يك سوژه كاملا ديگري وجود دارد. اما اميد كانت چندان محكم نيست. زيرا اگر محكم بود، مبادي اخلاقي اش را به همان اخلاق مسيحي و يهودي ارجاع مي داد.كانت مي گويد منشاء اخلاق حكم منجز عقل عملي است كه ضروري، كلي و در عين حال فردي است.
مسير فلسفه بعد از كانت به چه صورت است؟
بعد از كانت ايده آليسم آلماني مسير تازه اي پيدا مي كند. اگر بخواهم كار فيشته، شلينگ و هگل را به طور خلاصه جمع كنم، بايد بگويم كه كار اين هر سه كشمكش با آن چيزي است كه كانت در بيرون جا مي گذارد. «من» فيشته، مني است كه جهان را خلق مي كند، اين «من»، من عملي، اخلاقي و خالق است. شلينگ كه خودش زماني شاگرد فيشته بوده و دوست و رفيق و هم خانه و هم كلاس هگل و هولدرلين در مدرسه الهيات بوده، فيلسوفي تعيين كننده در مسير اين كشمكش است، زيرا قبل از هگل طرح كلي بسياري از مطالبي كه هگل گفته در شلينگ هست. طبيعت شلينگ همان روح ناخودآگاه است. روح هگل همان طبيعت آگاه است. سير طبيعت ناآگاه به روح يا طبيعت آگاه چگونه است؟ اين امر به آساني در آثار شلينگ حل نمي شود و كار به جايي مي رسد كه شلينگ در كتابي در پايان عمرش با عنوان «عصرهاي جهان» شكاف سوژه و ابژه، روح و طبيعت، خدا و انسان، خالق و مخلوق و دو گانه هاي مختلف را مي كند. هر چه از عمر او مي گذرد، در مي يابد كه اين دو گانه ها نمي توانند دو روي يك سكه باشند، بلكه يك ميانجي يا عامل سومي بايد در كار باشد. به عبارت ديگر بسياري از مفسران شلينگ مي گويند كه او به دنبال شناخت خدا بوده است و در نهايت به اين مي رسد كه خدا تن به شناخت نمي دهد، يعني وارد انشقاق و دوگانگي نمي شود، يعني طبعيت و روح يك اين هماني دارند كه فقط از ديد انسان داراي شكاف مي شوند. هگل به نحو ديگري با همين جامانده يا بازمانده كانت كشمكش مي كند. سوبژكتيويته هگل يك سوبژكتيويته وسيع، تاريخي، شونده، پوياست كه هر آن چه كه فرآورده انسانيت و ذهن انساني است را در بر مي گيرد. تمام اين تلاش ها براي پيدا كردن يك مبدا يا امر مطلق است تا جانشين آن اميد قبلي شود. اما اين مبداءمطلق روز به روز از نظر شناخت فرو مي ريزد. يعني به شناخت علمي و آن چه كه براي انسان جديد اصالت دارد، تن نمي دهد و سيستم زندگي نيز بر مبناي علم، شناخت و تكنولوژي هست.
حالا به نظر شما اميد و افق آينده اميد به چه چيز مي تواند باشد؟
تنها اميد به خود انسانيت باقي مي ماند. اميد به بين الاذهانيت انساني و اين كه انسان هرگز مهره نمي شود، تنها اميدي است كه باقي مي ماند. اميد به اين كه انسان گرچه ناتمام است و مدام در تلاش است، اما هرگز به صورت مهره مطلق در نمي آيد. گرچه به طور استعاري و مجازي صحبت از شيء شدگي و قلب انسان به شيء و اتميزه انسان ها مي شود، اما همواره اين يك دست سازي و اين تبديل انسان به ماشين، كامل نيست. يك روزنه روشن همواره درقلب تاريكي هست كه آن روزنه روشن به ما مي گويد كه انسانيت هرگز به طور كلي نمي ميرد. درك من اين است.
شما از اميد به انسانيت مي گوييم. اما در سده بيستم و با رخدادهايي مثل دو جنگ جهاني شاهديم كه متفكراني چون آدورنو و هوركهايمر همين اميد را نيز مورد نقادي قرار مي دهند.
شعار نقد راديكال، ديالكتيك منفي و چپ راديكال، شعار نوميدي نيست. بلكه بر عكس مي كوشند فضاي باز را بگشايند. اما همان طور كه گفتم، علي رغم ظلمت و تاريكي و آشوويتس و هولوكاست، در قلب گولاگ ها و جنگ هاي جهاني يك چيز هست كه هنوز نمي توانيم بگوييم كه شر به طور مطلق حاكم است. همين الان در آفريقا شاهديم كه نلسون ماندلا با مرگ دست و پنجه نرم مي كند. او يك شخص نيست. يك ملت و فراتر از آن صداي تمامي انسانيتي است كه عليه تبعيض نژادي، ظلم، سركوب و فشار مبارزه كرده است. او كسي است كه دشواري ها و سختي هاي زيادي را تحمل كرده است و «من» او به «ما» تبديل شده است. همين كه يك من، هنوز بتواند صداي ما باشد و وجدان اجتماعي پيدا كند، نشانه زنده بودن اميد است. در زندان هاي سياسي دنيا انسان هايي به سر مي برند كه نمايانگر زنده بودن اميد هستند. نام ديگر زندان سياسي، زندان وجدان وشرافت است. همين كه كساني هستند كه صرفا براي منافع شخصي خودشان زندگي نمي كنند، بلكه به يك ديگري بزرگ پيوند مي يابند و صداي آن ديگري مي شوند، نشان گر آن است كه اميد زنده است. كساني كه در آفريقا براي زنده ماندن ماندلا اجتماع كرده اند و دعا مي كنند، قدرشناسي مي كنند و پاسخ مي دهند به اميدي كه ماندلا به ايشان هديه كرد. ايشان كساني بودند كه در تبعيض نژادي شيء محسوب مي شدند. اما هرگز اين شيء كردن انسان ها نتوانست ميخ خودش را تا آخر بكوبد. به نظر من حتي اگر يك نقطه روشن از خير باقي بماند و اين خيريت در يك انسان در يك زنداني سياسي، در يك نظريه، در يك اثر هنري و يا … امكان بروز داشته باشد، هنوز اميد هست، گرچه اين اميد به قول كافكا براي ما نباشد.
چطور اميد فردي به اميد جمعي بدل مي شود؟ ميانجي اين امر چيست؟
البته اين اميد ديگر به معناي روانشناختي است. از نظر روان شناسي عاميانه يك حالي وجود دارد كه گواهي مي دهد بر آينده بهتر.
يعني به لحاظ فلسفي نمي توانيم از اميد جمعي حرف بزنيم؟
فلسفه پرسش هاي بنيادين مي كند و در مقابل هر آن چه را كه به آن دل بسته ايم، با يك پرسش ويران مي كند. فلسفه ضد ايدئولوژي هايي ست كه نسل ها و ملت ها را در طول تاريخ افسون كرده اند. اگر اين ها در معرض پر سش گري بنيادين فلسفي قرار بگيرند، فرو مي ريزند. من هم بدم نمي آيد كه همه خوش حال باشند و اميد داشته باشند. اما فلسفه امري ست كه فريب ناپذيري تا آخرين نفس هست. از نظر روان شناسي عاميانه و روان شناسي «من»(ego) كه الان مورد تاييد انجمن روان شناسي آمريكا هست، مركز روان در يك من منفرد فردي است و كار روان شناس اين است كه وقتي اين من با نظام كلي ناهم ساز مي شود، راه هايي براي هم سازي به آن نشان مي دهند. الان روان شناسي رايج در ميان مردم از اين نوع هست. در واقع اين روان شناسان، جانشينان كشيشان سابق هستند كه به مردم آموزش مي دهند كه چطور خود را بر وفق وضعيت موجود سازش دهند. در حالي كه ممكن است فرد بيمار از نظر تشخيصش از وضع موجود از فرد طبيعي و بهنجار از نظر شناخت فلسفي فراتر رفته باشد. اين كه ميان جنون با نبوغ يك قدم فاصله دارد، به اين دليل است كه هم جنون و هم نبوغ بر شكافتن هنجارهاي غالب و هژموني هاي غالب گواهي مي دهد. در روان شناسي عاميانه رشته اي جديدا ايجاد شده با عنوان «روان شناسي اميد» كه كار آن اميد دادن به مردم است. هيچ چيز هم مفت تر از اين اميد نيست. اميدهايي واهي و الكي كه به تعبير نوام چامسكي براي توليد رضايت در مردم ارائه مي شود. اما نهايت اين اميد آن است كه به مردم آموزش داده مي شود كه چطور «من» خودشان را از آب بيرون بكشند و كلاه خود را حفظ كنند. يعني گونه اي كنترل كردن جامعه هابزي يعني جنگ همه عليه همه در اين «روان شناسي من يا ايگو» ديده مي شود، زيرا اساس آن بر «من انگاري» و خودشيفتگي است. اما مساله اساسي اين است كه آيا ساختار روان انسان بر اساس «من » هست؟ من از كي و كجا شكل مي گيرد؟ من براي مثال براي پاسخ دادن به اين پرسش به ژاك لاكان ارجاع مي دهم كه ساختار روان را خيلي پيچيده تر از آن مي بيند كه شامل خودآگاه و ناخودآگاهي باشد كه هر دو متعلق به «من» باشد و كار روان كاو اين باشد كه ناهنجاري ها را با هنجارهاي غالب بر امور هماهنگ كند. منشاء منع و بايدها و نبايدها در عصر پيش مدرن، بيرون از انسان بود، اما لاكان معتقد است كه اين منشاء در واقع در درون خود ناخودآگاه است. يعني در درون خود ناخودآگاه يك «ديگري» وجود دارد و هر ميلي، ميل به «ديگري» است. به تعبير ديگر اساس ناخودآگاه من، نيست،بلكه ديگري است. البته نياز به توضيح مفاهيم لاكان هست. مثلا لاكان از اصطلاح «نام پدر» استفاده مي كند كه مبنا و بنياد تعلق «من» به نظم نمادين است. نظم نمادين، يك ديگري بزرگ است. در هگل ما سوژه منفرد قائم به ذات نداريم، بلكه هر سوژه اي جزيي از يك بيناسوژه اي عظيم هست. اگر اميد را به تعبير روان كاوي عاميانه و موعظه ها و دستگاه ها و ايدئولوژي هاي قدرت بررسي كنيم، بايد در مقابل اين اميد به مكتب فرانكفورت و چپ راديكال پناه ببريم. به نظر من اين مكاتب در مقابل اميدهاي واهي و سرگرم كننده اي كه انسان را به كلبي مسلكي عادت مي دهند، به درستي موضع گيري كرده اند. از لحظه اي كه ما به دنيا مي آييم و ناف ما از زهدان مادر چيده مي شود، تماميت وجودي خودمان را كه در زهدان داشتيم، از دست مي دهيم. در زهدان ما با زهدان يكي بوديم، حالا موجود ناتمامي شديم كه تمام وجودمان كم داشت است و نياز به چيزي داريم كه به ما تماميت ببخشد. به قول مولانا ما را از نيستان وجود بريده اند و به جهاني پرتاب كرده اند كه خيلي روشن است، اما براي نوزاد اين جهان اهميت ندارد و همواره ميل به بازگشت به آن وضعيت جنيني را جستجو مي كند. اولين بار صداي مادر را مي شنود و در زبان حيثيت وجودي مي يابد. منشاء زبان نيز گفتار نيست، بلكه استماع هست. در حالي كه براي «روان شناسي من»، مبداء زبان گفتار است. وقتي مبداء زبان استماع باشد، يعني مبداء زبان شنيدن صداي ديگري است. اين ديگري نخست به صورت صداي لالايي مادر و اعضاي بدن او ظهور پيدا مي كند. بعد از مدتي جهان كودك تبديل به ابژه اي كوچك از جهان مادر مي شود. سپس كودك به مرحله اي مي رسد كه لاكان آن را مرحله آيينه اي مي خواند، يعني زماني كه كودك متوجه مي شود كه مادر فقط دست يا يك عضو بدن نيست، بلكه يك موجود تام و كامل است. آن جا چون ميل مادر، ميل كودك هست، انگار خودش را در آيينه مي بيند و منشاء خودشيفتگي و خودكامگي از همين جاست. اما آخرين مرحله رشد طبيعي زماني است كه پدر وارد صحنه مي شود. پدر چيزي دارد كه مادر ندارد و اين به هيچ وجه براي لاكان بر خلاف فرويد، جنبه جنسي ندارد، بلكه جنبه نمادين از وجود يك ديگري است كه نامش،»نام پدر» است و منشاء منع و قانون و نظم نمادين است. يعني آن چيزي كه دربيرون جا گذاشته شده، با لكان وارد ناخودآگاه مي شود. چون اهميت آن چيزي كه در قرون وسطا به آن اميد داشتند، در خود وجودش نبود، بلكه در احكام و بايدها و نبايدها و نفوذ و قدرتش بود. در روان كاوي ژاك لكان آن الهيات قرون وسطايي تقويت شده است. در اصل الهيات قرون وسطا چيز چنداني نسبت به الاهيات شناختي و پوياي مدرن ندارد، به جز استثنائاتي مثل مايستر اكهارت. قصد من تاييد نيست. اما وقتي وارد فلسفه مي شويم و روان كاوي لكان هم روان كاوي باليني و هم فلسفه است، اميدهاي اجتماعي كه در جوي غالب مي شود، در فلسفه مورد پرسش قرار مي گيرد. درفلسفه به مباني فكر مي كنند. اين مباني در سطح عاميانه و ايدئولوژي هاي قدرت همان چيزهايي هستند كه تا مردم مي شنوند، مي گويند اين به من مربوط نيست. به نظر من زبان ايدئولوژي، زبان اين به من مربوط نيست،است. يعني انسان ها در برابر مربوط ترين چيزها بگويند اين به من مربوط نيست. يعني چيزهايي كه حتي به نظام اقتصادي شان ربط مي يابد. بنابراين تا زماني كه ما در چنگال يك سرمايه داري قرار داريم كه خودش در دست سرمايه داري كثيفي به نام چين است و يك دولت استعمارگري بدتر از آمريكاست، من يكي به اين اميدها نمي توانم دل خوش داشته باشم. به هر حال اميد را از ديد فلسفي در يك افق وسيع تري تعبير مي كنم . البته اميدهايي هست، اما آن اميد ممكن است براي من نباشد. مادامي كه در جهان هنوز يك نقطه نور در قلب ظلمت سوسو بزند، اميد هست.
گفتگو از: محسن آزموده
