دکتر شهرام پازوكى
عضو هیات علمی موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران
بحران معنوى در عالم مدرن سبب شده است كه مسئله معنويّت به عنوان مسئله اى اساسى هم به صورت مستقل و هم از حيث نسبتى كه با اديان دارد، در جهان طرح شود. ميل جويندگان به دانستن درباره معنويّت در اديان، ناشران متعدّدى در غرب را بر آن داشت كه به چاپ كتاب هايى مرتبط با اين موضوع همّت گمارند و بابى را در آشنايى با سنن مختلف معنوى در اديان و آيين هاى مختلف ــ از اديان ابراهيمى تا هندو و تائويى ــ بگشايند.از جمله آثار منتشره در اين باره مجموعه معنويّت در جهان: تاريخ دانشنامه اى جستوجوى دينى با عنوان فرعى دانشنامه معنويّت جهانى است كه عرفان و حكمت معنوى نوع انسان را شرح مى دهد. اين مجموعه كه شامل بيست و پنج جلد است و چاپ آن از سال 1991م آغاز شده است، زير نظر گروهى از اساتيد متخصّص در اديان مختلف جهان همچون ميرچا الياده، سيّدحسين نصر، استيون كَتز، جاكوب نيدلمان، آنه مارى شيمل و هيوستون اسميت و نظارت كلّى اِوِرت كازينز تأليف شده است.دو مجلّد از اين مجموعه ــ مجلّدات نوزدهم و بيستم ــ تحت عناوين معنويّت اسلامى: مبانى و معنويّت اسلامى: تجليّات با مقدّمه، تأليف و تدوين استاد دكتر سيّدحسين نصر به رشته تحرير درآمده و در سال 1997م منتشر شده است. در اين دو مجلّد معنويّت اسلامى در تمامى ابعادش به شرح و بيان درآمده است. جلد نوزدهم اين مجموعه با عنوان معنويّت اسلامى: مبانى، چنان كه از عنوان فرعى اش برمى آيد مشتمل بر چهار بخش است كه بنيادهاى معنويّت اسلامى را نشان مى دهد.بخش اوّل عنوان كلّى اش «ريشه هاى سنّت و معنويّت اسلامى» است و دربرگيرنده سه مقاله درباره قرآن مجيد به عنوان اوّلين منبع معنويّت اسلامى و تفسيرهاى عرفانى آن است. مقالات بعدى اين بخش درباره پيامبراكرم(ص)، حقيقت محمّديه، سيره و سنّت نبوى، معناى باطنى شعائر اسلامى و عبادات است.عنوان كلّى بخش دوم «جنبه هاى سنّت اسلامى» است و چهار مقاله درباره مذاهب سنّى و شيعه دوازده امامى و اسماعيلى و معنويّت نزد زنان را دربر مى گيرد. بخش سوم با عنوان كلّى «تصوّف: بُعد باطنى اسلام» مشتمل بر چهار مقاله درباره ماهيّت و مبدأ تصوّف و عرفان، سير اوّليه، آداب معنوى آن و معرفت نفس است. بخش چهارم، عنوان كلّى اش «معرفت حق» است و مشتمل است بر چهار مقاله درباره خدا، فرشتگان، عالم و نظام طبيعت، انسان و آخرت شناسى. هر يك از مقالات اين بخش ها را يكى از استادان كه غالباً مشهور و صاحب نظرند نوشته اند، البّته به جز دكتر نصر كه نگارش چهار مقاله را به عهده داشته است. امّا بخش اعظم مطالب در جلد بيستم اين مجموعه ــ معنويّت اسلامى: تجليّات ــ دربرگيرنده موضوعاتى درباره عرفان و تصوّف اسلامى و تجليّات مختلف آن در طريقه هاى تصوّف، تعاليم، آداب، آثار و تأثير اين طريقه ها است و جايگاه معنوى خاصِ اين طريقه ها و در نهايت اهميت معنوى تعاليم آنها را در عالم اسلام نشان مى دهد. اين مجلّد از سه بخش تشكيل شده است: بخش اوّل كه بخش مستقلى است، درباره معنويّت اسلامى است، آن گونه كه در تصوّف و عرفان در طى زمان و مكان تجلّى كرده است. از اين رو درباره دوره آغازين تصوّف و دلايل ظهور سلسله هاى عرفانى و تاريخچه و تعاليم اين سلسله ها سخن مى گويد و با فصلى درباره فتوّت خاتمه مى يابد. در بخش دوم، آثار ادبى مهم جهان اسلام به زبان هاى مختلف ــ از عربى و فارسى و تركى تا بربرى و سواحيلى ــ به عنوان آينه معنويّت و عرفان اسلامى مطرح مى شود. بخش سوم و نهايى اين كتاب با عنوان «پيام معنوى انديشه و هنر اسلامى» به ديگر بازتاب ها و تجليّات معنويّت اسلامى مى پردازد. اين بخش داراى چهار فصل به اين شرح است: علم كلام، فلسفه و معنويّت; علوم باطنى، رقص و موسيقى مقدّس در اسلام، معنويّت هنر اسلامى. كتاب حاضر ترجمه بخش اوّل جلد بيستم است كه مفصّل ترين جزء و تقريباً دوسوم آن است. اين فصل همان طور كه ذكرش به ميان آمد، تاريخچه مختصرى است از طريقه هاى تصوّف و عرفان در جهان اسلام و از جهت جامعيّت و دقّت مطالب فعلا كم نظير است. در اين باره منابع موجود بسيار اندكند و آنچه هست نيز بيشتر به طريقه يا طرايق خاصّى در يك كشور يا قوم مى پردازد و كتابى كه جامع سلسله هاى موجود در كلّ جهان اسلام باشد، وجود ندارد. شايد آخرين كتاب مفصّلى كه به سبك تذكره نويسى قدما در اين باره به زبان فارسى نوشته شده، طرائق الحقايق محمّد معصوم شيرازى است كه آن هم از تاريخ انتشارش حدود يك قرن مى گذرد و از اين رو به وضعيّت و جايگاه فعلى اين طريقه ها نپرداخته است; مضافاً بر اينكه به دليل فقدان منابعِ كافى ناقص است و متعرّض همه سلسله ها نشده و مثلاً در مورد تصوّف و عرفان در ساير نقاط جهان اسلام مانند آفريقا سخنى نمى گويد. مهم ترين مأخذ درباره تاريخ تصوّف كه به سبك و روش جديد تاريخ نگارى به زبان فارسى تحرير شده، كتاب هاى جستوجو در تصوّف ايران و دنباله جستوجو در تصوّف ايران مرحوم استاد عبدالحسين زرّين كوب است كه آن هم چنان كه از عنوانش برمى آيد درباره ايران است. هر يك از فصل هاى كتاب حاضر را متخصّصان آن نوشته اند; با اين حال، دقّت و تتبّع نويسندگان به يك حدّ و اندازه نيست و در يكى دو مورد تعلّق خاطر و چه بسا تعصّب آنها در نوشته شان اثر بسيار بر جاى گذاشته است. براى نمونه مى توان به فصل نقشبنديه اشاره كرد كه برخى مطالب مندرج در آن محلّ تأمّل و ترديد است. غرض از تأليف اين كتاب همان طور كه استاد نصر گويد صرف تاريخ نگارى نيست بلكه بيان ظهور معنويّت اسلام در طريقه هاى عرفانى است و جايگاهى است كه آنها در طىّ تاريخ 1400ساله اسلام در توسعه اسلام و بسط فرهنگ و تمدّن اسلامى داشته اند. اين امر يك واقعيّت انكارناپذير تاريخى است و از اين رو اين كتاب محلّ نقد و داورى يا ردّ و قبول هيچ كدام از طريقه هاى مذكور نيست. ترجمه كتاب “جلوه های معنویت در جهان اسلام” که از سوی انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب منتشر شده است، را سركار خانم فاطمه شاه حسينى بنا بر خواهش نگارنده در حدود شش سال پيش آغاز كردند و اينجانب نيز در رفع مشكلات و بازنگرى ترجمه و مقابله عمده آن با متن اصلى با ايشان همكارى مى كرد. ولى بى ترديد كار اصلى به عهده خودشان بود; كارى كه فقط منحصر به ترجمه نبود و تحقيق همه جانبه وسيعى را ــ از يافتن اصل منابع ارجاع شده مؤلّفان بخش هاى مختلف كتاب تا يافتن ضبط صحيح اسامى اعلام ــ مى طلبيد و ایشان با دقّت تمام آن را به انجام رسانيدند.