اندیشمندان ایران امروز
آکادمی مطالعات ایرانی لندن(LAIS)
محمد خواجوی، صدرا پژوه و عرفان شناس و مترجم قرآن و متون کهن عربی سال 1313 در خانوادهای مذهبی در تهران به دنیا آمد. دوره دبیرستان را در دبیرستان رهنما در خیابان فرهنگ به پایان رساند، چون پدرش تاجر و بازاری بود،ه به ناچار در کنار پدر به کار بازار پرداخت. در کنار کار در نزد پدر به مطالعه آزاد در متون کهن ادبی همانند آثار عطار نیشابوری و مثنوی مولانا پرداخت. مدتی بعد به خواندن برخی متون دشوارتر فلسفی و عرفانی و کلامی همانند شرح مثنوی اسرار حاج ملاهادی سبزواری علاقهمند شد. ملاقات تصادفی او با سید ابوالفضل کمالی سبزواری، واعظ شهیر شهر او را به سمت درس جامعالمقدمات کشاند که نزد او مقدمات کار را فرا گرفت.
کلید واژگان: خواجوی، حکمت، عرفان، فلسفه، قرآن، صدرا، اسلام.
علاقهمندی او به مطالعه قرآن کریم و آثار ملاصدرا ، به خصوص تفاسیرش بر قرآن کریم او را به سمت دیگر آثار ملاصدرا هم کشاند. این مطالعات او را به سمت استادانی چون مرحوم «شیخ ابوالحسن شعرانی» و «سیدابوالحسن رفیعی قزوینی» و «شهید مطهری» سوق داد و سبب شد تا او تلمذ نزد این اساتید و درس گیری در فلسفه و کلام اسلامی را با جدیتی افزونتر دنبال کند که از جمله آنها درک محضر رفیعی قزوینی در منزلشان در هفت سال پیاپی بود.
تصحیح کتاب «اسرارالایات ملاصدرا» و نگارش مقدمه عربی بر آن در حدود سال 1348 را به دستور و تشویق علامه شعرانی انجام داد. مرحوم خواجوی تفسیر صدرالمتألهین را به تشویق علامه رفیعی قزوینی تصحیح کرد و جلد اول آن را در سال 1352 به چاپ رسانید. درک محضر علامه محمدحسین طباطبایی و آموختن تفسیر قرآن و درک آموزههای استاد جلالالدین آشتیانی و محمدعلی حکیم شیرازی از دیگر توفیقهای محمد خواجوی به شمار میآید. دکتر محمد خواجوی سپس به رشت رفت و گوشهگیری اختیار کرد و به ترجمه و تصحیح متون کهن سه بزرگ عرصه عرفان و فلسفه روی آورد. آثار صدرالدین قونوی،ابن عربی و ملاصدرای شیرازی. عمده آثار او از سوی انتشارات مولی به بازار کتاب عرضه شده است، از جمله ترجمهای متفاوت از قرآن که با نام قرآن حکیم در سالهای اولیه دهه هفتاد متشر شد.
مرحوم خواجوی سخت دلباخته مکتب متعالیه بود و در این باره می نویسد: “مكتب ملاصدرا يكباره و بدون پيشينه پديد نيامد. فلسفه كوهي بود كه از آغاز با فيثاغورثها، افلاطونها، سقراطها، ارسطوها، ابنسيناها، ابونصر فارابيها، خواجه نصيرها، ميردامادها و دشتكيها بناشد تا ملاصدراها آمدند و اين كوه را تا قله ساختند و البته ملاصدرا خانهاش را بر قله اين كوه بنا كرد. هريك از فيلسوفان در يك مبحثي فرس راندند. اول مشاعيان بودند كه با استدلال محض سرو كار داشتند، كساني مثل ارسطو كه اصلاً با مكاشفه كاري نداشته و ميگفتند كه تابع برهانند حال اين برهان ميخواهد با خدا، با كتاب، با سنت پيامبر(ص) بخواند يا نخواند. در مقابل عده ديگري پيدا شدند كه به آنان اشراقي گفته ميشد كه ميگفتند ما تابع آن چيزي هستيم كه كشف به ما ميدهد حالا اين كشف با قرآن يا احاديث بخواند يا نخواند. شما اگر به كتابهاي ابن سينا يا ابونصر فارابي و همچنين به حكمت الاشراق شيخ اشراق نگاه كنيد، آيه يا حديثي درباره استدلال اين مطلب ندارند. بعد يك عده ديگر پيدا شدند به نام متكلمين، اينها گفتند ما هم مثل مشاعيان دنبال برهان هستيم اما اين برهان بايد با كتاب و سنت مطابقت داشته باشد و اگر مطابقت نداشته باشد ما عقل را كنار ميگذاريم. عده ديگري هم به نام صوفيه پيدا شدند و گفتند ما پيرو كشفيم اما كشفي كه با كتاب و سنت بخواند. به اين ترتيب، هر يك از اين چهار گروه يك مكتب خاص شدند. اما ملاصدرا آمد مكتبي را تأسيس كرد به نام مكتب تأله. تأله يعني فرورفتن در الهيات. او گفت خاك بر سر آن فلسفهاي كه با قرآن و سنت نخواند: «كلما حكم به العقل حكم به الشرع و كلما حكم به الشرع حكم به العقل» يعني هرچه را عقل حكم ميكند شرع هم حكم ميكند و هر چه را شرع حكم ميكند عقل هم حكم ميكند. به همين جهت آمد كتابي نوشت و فقط درباره امور عقلي و استدلالي مثل وجود، طبعيت وجود، ماهيت و … صحبت كرد. درباره عقل، كتاب «اسفار» را نوشت، درباره سنت، «اصول كافي» را بر مبناي حكمت و عرفان و فلسفه شرح كرد. بعد كتاب تفسير قرآن را نوشت و همه اينها را با آيات و استدلالات عقل تطبيق داد. در عرفان كتابی نوشت به نام «الواردات القلبيه» كه مكاشفات خودش را در اين كتاب آورده است. به اين ترتيب اين چهار شاخه را جمع كرد و مكتبي به نام تأله پديد آورد كه در واقع مكتب تأله در تمام كتابهايش در بستر «اسفار»، «شرح اصول كافي»، «مفاتيح الغيب»، «تفسير»، «واردات قلبي» و كتابهاي ديگرش نهفته است.
کارنامه او مشحون از تصحیح، ترجمه و تالیف است که میتوان به تصحیح و ترجمه کتاب مصباح الانس، ترجمه فصوص الحکم ابن عربی، ترجمه فتوحات ابنعربی، در 17 جلد، تالیف کتاب لوامعالعارفین، تالیف کتاب دو صدرالدین و… اشاره کرد. کتاب «ریشههای هویتی تشیع و عرفان حکیم ترمذی، سهروردی، ابنعربی، مولوی، علاءالدوله سمنانی، درس مقامات معنوی مجموعه مقالات محمد خواجوی را دربرمیگیرد. این اثر از 20 مقاله درباره ریشههای هویتی تشیع و عرفان تشکیل شده است، که میتوان به وحدت وجود، حرکت جوهری، بحثی در زمان ولازمان، انسان کامل ازلی و جهان دائم ابدی، آموزههای مولانا برای انسان معاصر، در شخصیت حکیم ترمذی، وجود اقطاب و افراد وجود در کشف ابنعربی، عقل و روح در فلسفه اسلامی، وحدت از دیدگاه عارفان و شاعران اشاره کرد.
محمد خواجوی روز نهم آذر ماه سال 1391 در رشت درگذشت و در همان شهر به خاک سپرده شد.
آثار :
1. مقدمه تصحيح تفسير كبير صدرالمتألهين ـ جلد اول شامل تفسير سوره فاتحه و 16 آيه سورة بقره / 1366/ انتشارات بيدار قم
2. تصحيح تفسير كبير صدرالمتألهين ـ جلد دوم شامل 33 آيه سورة بقره / 1364/ انتشارات بيدار قم
3. تصحيح تفسير كبير صدرالمتألهين ـ جلد سوم شامل 65 آيه سوره بقره / 1364/ انتشارات بيدار قم
4. مقدمه و تصحيح تفسير كبير صدرالمتألهين ـ جلد چهارم شامل تفسير آيهالكرسي و آيةالنور / 1361/ انتشارات بيدار قم
5. مقدمه و تصحيح تفسير كبير صدرالمتألهين ـ جلد پنجم شامل تفسير سوره ياسين /1361/ انتشارات بيدار قم
6. مقدمه و تصحيح تفسير كبير صدرالمتألهين ـ جلد ششم شامل سوره سجده و سوره حديد / 1360/ انتشارات بيدار قم
7. مقدمه و تصحيح تفسير كبير صدرالمتألهين ـ جلد هفتم شامل تفسير سورههاي واقعه و جمعه و طارق و اعلي و زلزال / 1368/ انتشارات بيدار قم
8. مقدمه و تصحيح كتاب شرح اصول كافي صدرالمتألهين ـ جلد اول شامل كتاب عقل و جهل / 1366 / مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگي
9. تصحيح كتاب شرح اصول كافي صدرالمتألهين ـ جلد دوم شامل كتاب فضلالعلم و قسمتي از كتاب حجت / 1367/ مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگي
10. تصحيح كتاب شرح اصول كافي صدرالمتألهين ـ جلد سوم شامل كتاب توحيد تا باب جوامع التوحيد / 1370/ مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگي
11. تصحيح كتاب شرح اصول كافي صدرالمتألهين ـ جلد چهارم شامل بقيه كتاب توحيد / در دست انتشار / مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگي
12. مقدمه و ترجمه كتاب شرح اصول كافي صدرالمتألهين جلد اول شامل كتاب عقل و جهل / 1366/ مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگي
13. ترجمه كتاب شرح اوصل كافي صدرالمتألهين ـ جلد دوم شامل كتاب فضل العلم و قسمتي از كتاب حجت / 1367/ مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگي
14. ترجمه كتاب شرح اصول كافي صدرالمتألهين ـ جلد سوم شامل كتاب توحيد تا باب جوامع توحيد / 1370/ مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگي
15. ترجمه كتاب شرح اصول كافي صدرالمتألهين ـ جلد چهارم شامل بقيه كتاب توحيد / در دست انتشار/ مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگي
16. مقدمه و تصحيح و تعليق و كتاب مفاتيح الغيب صدرالمتألهين / 1363/ مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگي
17. مقدمه و ترجمه كتاب مفاتيحالغيب صدرالمتألهين / 1363/ انتشارات مولي
18. مقدمه و تصحيح كتاب اسرارآلايات صدرالمتألهين / 1360/ مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگي
19. مقدمه و ترجمه و تعليق كتاب اسرارآلايات صدرالمتألهين / 1363/ مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگي
20. مقدمه و تصحيح و ترجمه تفسير آيه نور صدرالمتألهين / 1362/ انتشارات مولي
21. مقدمه و تصحيح و ترجمه تفسير سوره واقعه صدرالمتألهين / 1363 / انتشارات مولي
22. مقدمه و تصحيح و ترجمه تفسير سوره جمعه صدرالمتألهين / 1363 / انتشارات مولي
23. مقدمه و تصحيح و ترجمه سوره طارق صدرالمتألهين / 1363 / انتشارات مولي
24. مقدمه و تصحيح و ترجمه تفسير سوره اعلي / 1363 / انتشارات مولي
25. تصحيح و ترجمه تفسير سوره زلزال صدرالمتألهين ـ 1363 / انتشارات مولي
26. مقدمه و تصحيح و ترجمه رساله حشر صدرالمتألهين / 1363 / انتشارات مولي
27. مقدمه و تصحيح و ترجمه رساله حدوث عالم صدرالمتألهين / 1366 ـ انتشارات مولي
28. مقدمه و تصحيح رساله سه اصل صدرالمتألهين / 1378/ انتشارات مولي
29. مقدمه و تصحيح مجموعه اشعار صدرالمتألهين / 1378/ انتشارات مولي
30. لوامع العارفين في احوال صدرالمتألهين / 1366/ انتشارات مولي
31ـ ترجمه قرآن حكيم ـ از جهت وجوه و اشباه و نظاير و غريب و مقاصد قرآن / 1369/ انتشارات مولي
32. تجلي ولايت از داستان زن جوحي و قاضي در مثنوي مولانا / 1368/ انتشارات مولي
33. امامت در قرآن و سنت و عقل و عرفان / 1374 / انتشارات مولي
34. شرح رباعي شيخ اكبر محييالدين اعرابي ـ به شرح حمزه قناري / 1370/ انتشارات مولي
35. مقدمه و تصحيح كتاب لمعات شيخ فخرالدين عراقي همراه با شرح از شروح قرن هشت / 1363/ انتشارات مولي
36. مقدمه و تصحيح كتاب مشارب الاذواق امير سيد علي همداني ـ شرح قصيده خمرية فارضيه / 1362/ انتشارات مولي
37. مقدمه و ترجمه كتاب اصطلاحات الصوفيه شيخ عبدالرزاق كاشاني /1372/ انتشارات مولي
38. مقدمه و تصحيح كتاب مفتاح الغيب صدرالدين قونوي و شرح آن ـ مصباح الانس / 1374/ انتشارات مولي
39. مقدمه و ترجمه كتاب مصباح الانس حمزه فناري / 1374/ انتشارات مولي
40. مقدمه و تصحيح كتاب النفحات الالهيه صدرالدين قونوي / 1375/ انتشارات مولي
41. مقدمه و ترجمه كتاب نفحات الهي صدرالدين قونوي / 1375/ انتشارات مولي
42. مقدمه و ترجمه كتاب اعجازالبيان صدرالدين قونوي / 1375/ انتشارات مولي
43. مقدمه و تصحيح و ترجمه كتاب فكوك صدرالدين قونوي /1371/ انتشارات مولي
44. مقدمه و تصحيح و ترجمه و تعليق رساله اسرار النقطة امير سيدعلي همداني / 1378/ انتشارات مولي
45. در صدرالدين و يا دو اوج شهود و انديشه در جهان اسلام / 1378/ انتشارات مولي
46. مقدمه و ترجمه اسرارالآيات صدرالمتألهين با تجديد نظر كامل ـ كتاب حاضر / 1379/ انتشارات مولي
47. مقدمه و تصحيح كتاب اسرارالشريعه و انوارالحقيقه سيد حيدر آملي / 1363/ موسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگي
48. مقدمه و تصحيح منظومه عرفاني شيخ صنعان و دختر ترسا ـ اثر وحدت هندي / 1363/ كتابخانه طهوري
49. تصحيح و ترجمه و تعليق رساله روحيه سيد قطبالدين نيريزي / 1356/ كتابخانه احمدي شيراز
50. مدارج الفتوة في شرخ مهرالنبوة / 1356/ كتابخانه احمدي شيراز
51. الاضافة الشرقية في شرح قصيدة الابداعية ـ شرح قصيده عربي سيد قطبالدين نيريزي / 1379/ انتشارات مولي
52. رسالة الوجوديه ـ در مباحث وجود و معارف الهي / در دست انتشار / كتابخانه احمدي شيراز
53. مقدمة مفصل كتاب شرح لمعات شيخ فخرالدين عراقي، بشرح سيد عبدالله برزش آبادي از عرفاي قرن نهم هجري / 1379 / انتشارات مولي
54. مقدمه و ترجمه اسفار صدرالمتألهين (الهيات بمعني الاعم) جلد اول: وجود و احكام وجود / 1378 / انتشارات مولي
55. ترجمه اسفار صدرالمتألهين (الهيات بمعني الاعم) جلد دوم: جعل ماهيت، وحدت و كثرت، علت و معلول / 1378 / انتشارات مولي
56. ترجمه اسفار صدرالمتألهين (الهيات بمعني الاعم) جلد سوم: قوه و فعل، حركت، قدم و حدوث، عقل و معقول / 1378/ انتشارات مولي
57. مقدمه و ترجمه اسفار صدرالمتألهين (الهيات بمعني الاخص) جلد چهارم: وجود واجب، صفات واجب، علم حقتعالي قدرت حق تعالي/ 1379/ انتشارات مولي
58. ترجمه اسفار صدرالمتألهين (الهيات بمعني الاخص) جلد پنجم: حي بودن و سميع و بصير بودن حق تعالي، متكلم بودن و عنايت حق تعالي، فيض و دوامِ جود و بخششِ حقتعالي / 1379/ انتشارات مولي
59. ترجمه اسفار صدرالمتألهين (سفر نفس) جلد ششم: احكام و ماهيت نفس، قواي نباتي و قواي نفوس حيواني، ادراكات باطني، تجرد و حالات نفس ناطقه / 1380/ انتشارات مولي
60ـ ترجمه اسفار صدرالمتألهين (سفر نفس) جلد هفتم: ابطال تناسخ، ملكات نفس انساني، معاد روحاني، معاد جسماني / 1380/ انتشارات مولي
61. مقدمه و ترجمه كتاب كبير فتوحات مكّيه ابن عربي ـ (جلد اول) / 1380/ انتشارات مولي
62. ترجمه فتوحات المكيه ـ ابن عربي 17جلدي/ 1381
63. اسفار اربعه ملاصدرا چهار سفر در 9 جلد / 1378
64. مواقع النجوم ابن عربي ـ تصحيح متن عربي / 1390
65. ترجمه مواقع النجوم ابن عربي/ 1390
66. مشارق البيان في مسائل القرآن/ 1388
67. ترجمه قرآن حكيم با شأن نزول آيات/ 1369
68. فصوص الحكم ـ ابن عربي ـ متن و ترجمه/ 1387
69. شرح فصوص الحكم قيصري ـ ترجمه در 2 جلد قابدار / 1388
70. اوراد الليالي و الايام ـ نيايشهاي شبانگاهي و بامدادي ابن عربي ـ ترجمه / 1390
71. خاتم الاوليا از ديدگاه ابن عربي و حكيم ترمذي ـ تأليف/ 1387
72. مفتاح الغيب ـ قونوي ـ ترجمه / 1390
73. اعجاز البيان في تأويل امالقرآن صدرالدين قونوي ـ ترجمه / 1376
74. فكوك ـ صدرالدين قونوي ـ ترجمه/ 1371
75. مصباح الانس متن عربي با حواشي/ 1374
76. ترجمه مصباح الانس حمزه فناري/ 1374
77. مرآت العارفين ـ صدرالدين قونوي / 1387
78. النفحات الالهيه عربي قونوي / 1375
79. ترجمه نفحات الهيه قونوي/ 1375
80. لمعات فخرالدين عراقي ـ تصحيح / 1363
81. شرح لمعات برزش آبادي ـ تصحيح / 1379
82. دولواژههاي لمعات ـ درسهاي آقاي خواجوي از لمعات عراقي / 1391
83. اضافه اشراقيه در شرح قصيده ابداعيه ـ قطبالدين نيريزي / 1379
84. رساله سه اصل ملاصدرا / 1376
85. رساله وجوديه در معرفت ربوبيه تأليف/ 1387
86. ميزان الصواب 3 جلدي در تشريح فصل الخطاب قطبالدين نيريزي / 1384
87. مصباح الولايه و بحر المناقب قطبالدين نيريزي/ 1384
88. بازگشت به آغاز شرح داستان پادشاه و كنيزك مثنوي ـ تأليف/ 1384
89. تجلي ولايت شرح داستان زن جوحي و قاضي مثنوي / 1368
90. شيخ صنعان و دختر ترسا ـ وحدت هندي (منظومه عرفاني)/ 1387
91. امامت در قرآن سنت عقل و عرفان / تأليف/ 1368
92. اسرار النقطه ـ اميرسيدعلي همداني / 1376
93. اطوار انديشه از ايرانشهري تا ملاهادي سبزواري در 18 پرسش و پاسخ ـ تأليف 1391
94. مناجات خمسه عشر ـ ترجمه / 1391
95. ترجمه و متن عقاته المستونز ابن عربي/ 1391
96. ترجمه و متن انشاءاله واثر ابن عربي / 1391
97. ترجمه شرح تأثيه ابن عربي با شرح بوسنوي/ 1391
98. تذكره كججاني / 1391
99. تذكره رضيالدين علي لالا/ 1391
100. تذكره شيخ محمد خبوشاني/ 1391
101. تجلي كمالات الهيه في صفات محمديه ـ عبدالكريم جيلي ـ ترجمه/ 1391