سیر تطور تاریخی مکاتب تفسیری قرآن کریم

سید صدرالدین صفوی

آکادمی مطالعات ایرانی لندن (LAIS)

چکیده

این پژوهش به بررسی سیر تطور تاریخی و تحول پارادایم‌های تفسیری قرآن کریم از صدر اسلام تا دوره معاصر (قرن ۱۵هـ.ق.) می‌پردازد. مطالعه حاضر نشان می‌دهد تفسیر از هسته اولیه «نقلی و روایی» در قرون اغازین، به سمت رویکردهای «عقلانی، کلامی و فلسفی» در سده‌های میانی تطور یافته و در دوران معاصر با ظهور گرایش‌های «اجتماعی، موضوعی و ساختاری» به مرحله نوینی از روش‌شناسی دست یافته است. «مکتب تفسیر ساختاری(سیستمی)» به عنوان جدیدترین رویکرد، با بهره‌گیری از نشانه‌شناسی و هرمنوتیک، بر انسجام ارگانیک و هندسه معنایی سوره‌ها تأکید دارد.

این نوشتار همچنین به تبیین نقش دانشنامه‌نگاری قرآنی و تفاسیر معاصر غربی به عنوان ابزارهای مدرن در فهم جامع و سیستماتیک وحی می‌پردازد. یافته‌های این پژوهش مؤید این است که تکثر مکاتب تفسیری، پاسخی پویا به نیازهای معرفتی بشر در بستر زمان و گواهی بر وجوه بی‌پایان معنایی قرآن کریم است.

واژگان کلیدی: مکاتب تفسیری، تفسیر روایی، تفسیر اجتهادی، تفسیر عرفانی، تفسیر ساختاری، انسجام قرآن، دانشنامه‌ قرآن.

مقدمه

قرآن کریم به عنوان متن محوری تمدن اسلامی، از آغاز نزول، مورد تأمل و تبیین قرار گرفت. با گسترش جغرافیای اسلام و ظهور پرسش‌های نوین در حوزه‌های کلامی، فقهی، فلسفی و اجتماعی؛ روش‌های مواجهه با متن قرآن نیز متحول شد. این تطور به شکل‌گیری «مکاتب تفسیری» گوناگونی انجامید و هر یک از زاویه‌ای خاص به استخراج مراد الهی پرداختند. در واقع؛ شناخت این سیر تاریخی، شناخت تاریخ اندیشه اسلامی است.

نکته بنیادین در شناخت مکاتب مذکور این است که تکثر تفاسیر، به هیچ وجه به معنای بی‌قاعدگی یا «مرگ مؤلف» نیست. برخلاف برخی رویکردهای هرمنوتیکی مدرن، کلیه این مکاتب براساس «روش‌های علمی و ضابطه‌مند» بنا شده‌اند و هدف غایی آنها کشف و تبیین «اراده شارع مقدس (خداوند)» است. این تفاوت‌ها ناشی از تفاوت در ابزارهای اجتهادی و «ذو وجوه» بودن بطون قرآن حکیم است؛ نه برداشت‌های من‌عندی و بی‌‌پایه. در حقیقت، هر مکتب تلاشی روش‌مند برای تقرب به ساحت قدسی اراده الهی در ظرف زمان است.

تعریف تفسیر

تفسیر در لغت؛ به معنای پرده‌برداری و آشکار ساختن معنای نهان است. در اصطلاح علوم قرآنی؛ تفسیر عبارت است از: «تبیین معانی آیات قرآنی و استخراج معارف و احکام آن با استفاده از ابزارهای زبانی، عقلی و نقلی». تفسیر با «تأویل» متفاوت است؛ چرا که تفسیر بیشتر به ظاهر و وضع الفاظ می‌پردازد، در حالی که تأویل اغلب به بطن و حقایق غایی اشاره دارد.

سیر تاریخی مکاتب تفسیری

۱. مکتب تفسیر روایی (مأثور) – قرن ۱ – ۴هـ.ق.

این مکتب؛ نخستین لایه تفسیری است که ریشه در عصر رسالت دارد. در این دوره؛ مفسر تنها به نقل احادیث نبوی و اقوال صحابه (و در مکتب شیعه، روایات اهل بیت) بسنده می‌کند.

• ویژگی: عدم دخالت رای و استدلال شخصی.
• نمونه: تفسیر فرات کوفی (قرن ۳هـ.ق.)، تفسیر علی بن ابراهیم قمی (قرن ۳هـ.ق.)، تفسیر عیاشی (قرن ۴هـ.ق.) و تفسیر جامع البیان طبری(قرن ۴هـ.ق.).
• سده ۶ تا ۱۲هـ.ق.:  معالم التنزیل بغوی(قرن ۶هـ.ق.) تفسیر ابن کثیر (قرن ۸هـ.ق.)، تفسیر سیوطی(قرن ۱۰هـ.ق.)، تفسیر صافی فیض کاشانی و تفسیر البرهان البحرانی(قرن ۱۱هـ.ق.) و تفسیر نورالثقلین حویزی(قرن ۱۲هـ.ق.).

۲. مکتب تفسیر عرفانی و اشاری – از قرن ۴هـ.ق.

با شکل‌گیری تصوف و عرفان اسلامی، مفسران به کشف لایه‌های باطنی آیات پرداختند. آنها معتقد بودند قرآن حکیم علاوه بر ظاهر، بطنی دارد که تنها با تزکیه نفس قابل درک است. «تفسیر کشف‌الاسرار میبدی» در شمار زیباترین نمونه‌های ترکیب لایه ظاهری (شریعت) با لایه باطنی (طریقت و حقیقت) است.

• سده‌های ۴ – ۶هـ.ق.: آثار سهل تستری و حقایق التفسیر سلمی.
• دوران اوج: لطائف الاشارات قشیری ، کشف‌الاسرار میبدی و بقلی.
• دوره متأخر: تفسیر بیان‌السعاده گنابادی.

۳. مکتب تفسیر ادبی و بلاغی – قرن ۵ و ۶هـ.ق.

در این دوره اعجاز قرآن حکیم از منظر فصاحت و بلاغت مورد توجه قرار گرفت و مفسران با استفاده از علوم نحو، لغت و بیان؛ به تبیین دقیق کلمات پرداختند.

• اوج مکتب: تفسیر کشاف زمخشری (قرن۶هـ.ق.) به دلیل تحلیل‌های بیانی بی‌نظیر، مرجع عموم مکاتب بعدی گردید.

۴. مکتب تفسیر اجتهادی و کلامی – قرن ۵ – ۷هـ.ق.

با اوج گیری مباحث کلامی (جبر و اختیار، صفات خدا و…)؛ مفسران با نگرش استدلالی و عقلانی به بررسی و تحلیل و تبیین آیات پرداختند. این مکتب محصول تضارب آرای فرق مختلف (معتزله، اشاعره، امامیه) است.

• تفسیر تبیان شیخ طوسی: اولین تفسیر جامع شیعی است که با خروج از پوسته روایت صِرف؛ به عقل و لغت تکیه کرد.
• مجمع‌البیان طبرسی: نقطه اوج اعتدال و جامعیت در تفاسیر اجتهادی.

• پیشگام شیعی: شیخ طوسی با تفسیر تبیان (قرن ۵هـ.ق.) تفسیر را از حالت نقلی محض به حالت اجتهادی درآورد.
• پیشگام سنی: فخر رازی با مفاتیح الغیب (قرن ۷هـ.ق.) دائرهالمعارفی از مباحث عقلی و کلامی است.

۵. مکتب تفسیر فلسفی – قرن ۱۱هـ.ق.

گرچه  ریشه‌های این مکتب در آثار ابن‌سینا بود، لیکن با ظهور حکمت متعالیه؛ به عنوان یک مکتب مدون شکل گرفت.

• شاخص: تفسیر ملاصدرا؛ آیات را با براهین فلسفی تطبیق داد. ایشان با اعتقاد به یکسان بودن حقیقت وحی با حقیقت عقل؛ با نگرش «حکمت متعالیه» به تبیین آیات پرداخت. در این مکتب؛ قرآن، برهان و عرفان هماهنگ و همسو دیده می‌شوند.

۶. مکتب تفسیر اجتماعی (اصلاحی) – قرن ۱۴هـ.ق.(قرن معاصر)

این مکتب؛ در پاسخ به عقب‌ماندگی جوامع اسلامی و هجوم مدرنیته، با هدف تبدیل قرآن حکیم به برنامه زندگی اجتماعی شکل گرفت. بدین سان نقد نظریه داروین، عدالت اجتماعی و حقوق زنان در تفاسیر اجتماعی بروز نمود.

• چهره‌های کلیدی: سید قطب (تفسیر فی ظلال القرآن) و آیت‌الله طالقانی (تفسیر پرتوی از قرآن). هدف مفسران مذکور؛ تفسیر قرآن کریم نه برای مباحث‌ ذهنی، بلکه برای «حرکت» و «تغییر جامعه» بود.

۷. مکتب تفسیر قرآن به قرآن – قرن ۱۴هـ.ق.

گرچه ریشه‌های این مکتب در کلام امیرالمومنین علی بن ابیطالب(ع) است («ینطق بعضه ببعض»)، لیکن با «تفسیر المیزان» تألیف علامه طباطبایی به یک روش‌شناسی مدون تحول یافت. در این روش؛ ابهام یک آیه، با کمک صراحت آیه دیگر برطرف می‌شود. در این روش؛ سیاق آیات و جفت‌های معنایی در کل قرآن حکیم، ملاک تبیین قرار می‌گیرند.

• شاخص: تفسیر شریف «المیزان» علامه طباطبایی؛ جامع ترین تفسیری است که به تجمیع وحی، روایت و عقل با روش اجتهادی پرداخته است. آیت الله جوادی آملی ادامه دهنده برجسته این روش؛ «تفسیر تسنیم» را در ۸۰ جلد منتشر کرده است.

۸. مکتب تفسیر موضوعی قرآن

در این روش؛ برخلاف تفسیر ترتیبی (تفسیر از ابتدای قرآن کریم تا انتها به ترتیب آیات)؛ مفسر با انتخاب یک «موضوع» خاص (مانند اخلاق، معرفت شناسی، فطرت، نبوت عامه و سیره انبیاء، جامعه و …) و گردآوری کلیه آیات مرتبط در کل قرآن کریم؛ به استخراج دیدگاه نهایی قرآن درباره آن موضوع می‌پردازد. «تفسیر موضوعی قرآن کریم» تألیف آیت الله عبدالله جوادی آملی در ۱۸ جلد؛ کامل ترین نمونه این مکتب است. «فرهنگ قرآن»؛ معجم معنایی معارف و مفاهیم قرآن کریم که به شیوه نوین و به صورت الفبایی موضوعی سامان یافته؛ حاوی هزاران موضوع قرآنی است که علاوه بر نقش اطلاع رسانی در زمینه معارف قرآن حکیم؛ خود نوعی تفسیر موضوعی است.

«فرهنگ قرآن» از دستاوردهای علمی «مرکز فرهنگ و معارف قرآن» است که با طرح آیت الله اکبر هاشمی رفسنجانی و تألیف گروهی از قرآن پژوهان آن مرکز صورت گرفته و در ۳۳ جلد، تقدیم محققان و پژوهشگران این حوزه شده است.

. ویژگی ها

– در بردارنده بیش از ۳۰۰۰ موضوع اصلی و ۶۰۰۰۰ عنوان فرعی؛

– برخورداری از نظام ارجاعات در عناوین مترادف و پیوسته؛

– در بردارنده اعلام قرآن، اعم از اعلام صریح و اشاره ای؛

– کسب رتبه برتر کتاب سال جمهوری اسلامی و کتاب سال حوزه.

«فرهنگ نامه تحلیل واژگان مشابه در قرآن»؛ تألیف جمعی از محققین پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی (ویراستاران: محمدباقر انصاری و محمدصادق زینی وند، ۱۳۹۴). تحلیل واژه شناسی الفاظ مشابه قرآن از پژوهش های نوینی است که با وجود اهمیت نظری، پیشینه چندانی ندارد، زیرا تا کنون پژوهش در این عرصه بر محور معنا پژوهی مفردات کلمات بوده و به وحدت یا تفاوت واژه های مشابه توجه دقیق نشده است. «فرهنگ نامه تحلیل واژگان» مشابه تلاشی در این حوزه است که با تبیین معانی واژگان و تفاوت های ظریف آن ها زمینه دستیابی به معارف جدید آیات قرآن را فراهم کرده است.

. ویژگی ها

– شناسایی و استخراج بیش از ۲۵۰ گروه واژه مشابه در قرآن حکیم، استخراج و تبیین تفاوت های لغوی و تفسیری بین واژگان مشابه، چینش گروه واژه های مشابه براساس ترتیب الفبایی.

«اصطلاح نامه معارف قرآن» (۱۳۸۶)؛ تألیف محققان پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی. اصطلاح نامه مجموعه ای از اصطلاحات (واژگان متداول و متعارف) است که روابط سه گانه هم ارز، سلسله مراتبی و وابسته را برای ذخیره سازی و بازیابی اطلاعات معین می کند.

ویژگی ها:

• کشف و معرفی بیش از ۶۰۰۰ اصطلاح اصلی قرآن؛
• کشف و معرفی بیش از ۳۰۰۰۰ اصطلاح مرتبط و وابسته به اصطلاح اصلی؛
• طبقه بندی براساس ساختار الفبایی موضوعی در تنظیم اصطلاحات اصلی و وابسته؛
• فراهم سازی زمینه استفاده از اصطلاح نامه در نمایه سازی.

۹. مکتب تفسیر ساختاری (سیستمی) – قرن ۱۵هـ.ق.(قرن معاصر)

این مکتب، نوآورانه‌ترین رویکرد در مطالعات قرآنی معاصر است که برخلاف نگاه سنتی و تجزیه‌گر، به قرآن کریم نه به عنوان مجموعه‌ای از آیات پراکنده، بلکه منظومه‌ای هماهنگ و برخوردار از «هندسه معنایی» دقیق می‌نگرد.

• پیشرو در روش‌شناسی

این جریان با آثار «دکتر سیدسلمان صفوی» تشخص یافته است. ایشان با بهره‌گیری از روش‌های «ساختارگرایی» و «نشانه‌شناسی معاصر» و «مکتب روش شناسی ساختار معنایی هرمنوتیکی» (سیدسلمان صفوی، ۱۴۰۴)، بر وحدت موضوعی و ارتباط متقارن بین مطلع، مقطع و بخش‌های میانی هر سوره تأکید  دارد. در این مکتب؛ هر سوره به مثابه یک «واحد کلان» (Holistic) مورد واکاوی قرار می‌گیرد و به جای تفسیرِ گسسته و آیه به آیه، ساختار هندسی و پیوند نظام‌مند آیات تبیین می‌گردد. دستاورد بنیادین این رویکرد؛ اثبات «انسجام ارگانیک» سوره‌های قرآن حکیم، علیرغم تنوع ظاهری موضوعات آنهاست.

• وضعیت نشر و بازتاب:

پروژه عظیم «تفسیر ساختار معنایی سوره‌های قرآن» به قلم دکتر سیدسلمان صفوی، در سی مجلد طرح‌ریزی شده که تا کنون (دیماه ۱۴۰۴) ۱۱ مجلد آن (از سوره حمد تا سوره‌های رعد و ابراهیم) به زیور طبع آراسته شده و در محافل علمی و رسانه‌ای ایران بازتاب گسترده‌ای داشته است.  براساس پیش‌بینی ناشر، با استعانت حضرت حق؛ این دوره تفسیری  به صورت کامل «سوره حمد تا سوره ناس» تا دیماه ۱۴۰۵انتشار می یابد. شایان ذکر است تحلیل ساختاری برخی سوره‌های قرآن در قالب تک‌نگاری‌های پراکنده توسط پژوهشگران غربی نظیر «نیل رابینسون»، «ریمون فرین» و «میشل کویپرس» نیز مورد توجه قرار گرفته است.

۱۰. دانشنامه های قرآن کریم

در دوره معاصر دانشنامه های متعددی در باب قرآن حکیم تدوین و منتشر شده است. دانشنامه قرآن به مجموعه‌ای جامع و سازمان‌یافته از مقالات در مورد کلیه جنبه‌های قرآن کریم (متن، مفاهیم، تاریخ، تفسیر، علوم قرآنی و غیره) اطلاق می‌شود که به صورت الفبایی تدوین شده تا مرجعی کامل برای محققان و عموم فراهم کند. «دانشنامه»؛ نـه معجم المفهرس است، نـه فرهنگ لغات قرآن وَ نـه تفسیر موضوعی قرآن کریم؛ بلکه یک منبع زودیابِ سیتماتیک با روش کوئیک رفرنس با مداخل درون متنی و برون متنی در باب قرآن کریم است که با بی‌نیاز نمودن مخاطبان از مراجعه به منابع مختلف؛ با زبانی ساده و روان، به اختصار و مستند، غالباً با رویکرد تاریخی، اساسی‏ ترین مطالب مرتبط با قرآن و نکات اساسی پژوهش ‏های متفکران در این زمینه را توصیف  می کند. نظیر «دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی»(خرمشاهی، ۱۳۷۶)؛ «دانشنامه معاصر قرآن کریم» (سیدسلمان صفوی، ۱۳۹۶)؛ دانشنامهٔ قرآن (به انگلیسی: Encyclopaedia of the Qur’an) (جین دمن مک‌آولیف،۲۰۰۶) و «دایرهالمعارف قرآن کریم.

تفسیر قرآن کریم به زبان انگلیسی

برخی تفاسیر علمای گذشته به انگلیسی ترجمه شده است. «ترجمه و تفسیر کامل و معاصر قرآن کریم» تألیف پروفسور سیدحسین نصر و همکاران در سال ۲۰۱۵  با مشخصات زیر در آمریکا منتشر شد:

Nasr, S. H. (Ed.), Dagli, C. K., Dakake, M. M., Lumbard, J. E. B., & Rustom, M. (2015). The study Quran: A new translation and commentary. HarperOne.

ترجمه فارسی این تفسیر نیز در تهران منتشر شده است.

فرجام سخن

تاریخ مکاتب تفسیری نشان‌دهنده این نکته مهم است که قرآن کریم «ذو وجوه» است و در هر عصر متناسب با نیازها و دانش بشری، جلوه‌ای از حقایق خود را نمایان می‌سازد. روایت‌گری های ساده در قرن اول تا تحلیل‌های ساختارگرا در قرن پانزدهم؛ همگی تلاش‌هایی برای فهم عمیق‌تر کلام وحی بوده‌اند. امروزه یک پژوهشگر جامع برای دست یابی به درک چندبعدی از قرآن حکیم؛ نیازمند بهره‌گیری از کلیه این مکاتب تفسیری است.

تنوع مکاتب تفسیری قرآن کریم؛ گواهی است بر غنای بی‌پایان کلام وحی و تلاش مستمر و روش مند بشر برای تقرب به ساحت قدسی اراده الهی؛ که همواره خود را در چارچوب «روش علمی» و «استناد به منابع اصیل» حفظ کرده است.

جدول طبقه‌بندی تاریخی تفاسیر شاخص (شیعه و سنی)

مکتب تفسیری	قرن	تفاسیر شاخص شیعه	تفاسیر شاخص اهل سنت
روایی (مأثور)	۱ -۴هـ.ق.	تفسیر فرات کوفی، قمی، عیاشی	تفسیر طبری (جامع‌البیان)
ادبی و بلاغی	۵ -۶هـ.ق.	—	تفسیر زمخشری (الکشاف)
اجتهادی (کلامی / جامع)	۵ -۷هـ.ق.	ابوالفتوح رازی (روض‌الجنان)، مجمع‌البیان (طبرسی)، تفسیر تبیان (طوسی)	تفسیر فخر رازی (مفاتیح‌الغیب)، تفسیر قرطبی، تفسیر بیضاوی (انوار التنزیل)
عرفانی	۴ – ۱۴هـ.ق.	تفسیر لاهیجی، تفسیر گنابادی	تفسیر تستری، حقایق‌التفسیر سلمی، کشف‌الاسرار میبدی، لطایف الإشارات قشیری، عرایس البیان بقلی
روایی متأخر	۱۰- ۱۲هـ.ق.	تفسیر الصافی، تفسیر البرهان (بحرانی)، تفسیر نورالثقلین	تفسیر سیوطی (الدر المنثور)، تفسیر شوکانی (فتح‌القدیر)
فلسفی	۱۱هـ.ق.	تفسیر ملاصدرا	—
اجتماعی و هدایتی	۱۴ (معاصر)	پرتوی از قرآن (طالقانی)، تفسیر نمونه	فی ظلال القرآن (سید قطب)، المنار (عبده / رشید رضا)
قرآن به قرآن	۱۴هـ.ق. (قرن معاصر)	تفسیر المیزان (علامه طباطبایی)، تفسیر تسنیم (آیت الله جوادی آملی)	—
ساختاری	۱۵هـ.ق. (قرن معاصر)	تفاسیر ساختاری (سید سلمان صفوی، نیل رابینسون، میشل کویپرس، ریموند فرین)	—

نمونه گزیده کتب تفسیر قرآن به روش APA

با توجه به نسخ متعدد این کتب؛ چند نمونه  به روش APA ارائه می شود:

– ابن کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمرو. تفسیر القرآن العظیم، بیروت: منشورات محمدعلی بیضون، دار الکتب العلمیه، چاپ اول، ۱۴۱۹هـ.ق.

– ابوالفتوح رازی، حسین بن علی (۱۳۷۱). روض الجنان و روح الجنان. مشهد: آستان قدس رضوی.

– بقاعی، ابراهیم (۱۹۸۴). نظم الدرر فی تناسب الآیات والسور. القاهره: دار الکتاب الإسلامی. نسخه کتابخانه مدرسه فقاهت.

– بقلی، روزبهان (۲۰۰۸). عرائس البیان فی حقائق القرآن. بیروت: دارالکتب العلمیه.

– تُستری، سهل (۱۴۲۸هـ.ق.). تفسیر التستری. بیروت: دارالکتب العلمیه.

– جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۶-۱۳۸۹). تفسیر موضوعی قرآن کریم. قم: اسراء.(۱۸ ج.)

– جوادی آملی، عبدالله (۱۳۷۸- ۱۴۰۳). تسنیم (تفسیر قرآن کریم). قم: اسراء. (۸۰ ج.)

– زمخشری، جارالله (۱۴۰۷هـ.ق.). تفسیر الکشاف. بیروت: دارالکتب العربی. الطبعه: الثالثه.

– سُلمی، مجمد بن حسین (۱۴۳۷هـ.ق.). تفسیر السلمی. بیروت: دارالکتب العلمیه.

– سیوطی، جلال‌الدین عبدالرحمن (۱۴۰۴هـ.ق.). الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور. قم: کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی نجفی.

– سیوطی، جلال‌الدین عبدالرحمن (۱۴۰۶هـ.ق.). تناسق‌ الدرر فی تناسب السور. به‌ کوشش‌ عبدالقادر احمد عطا. بیروت‌‌.

– صفار قمی، محمد بن حسن (۱۴۰۴هـ.ق.). بصائر الدرجات فی فضائل آل محمّد(ص). محقق محسن کوچه‌باغی. چ ۲٫ قم: مکتبه آیه‌الله المرعشی النجفی.

– صفوی، سیدسلمان (۱۴۰۴هـ.ق.). تفسیر ساختار معنایی سوره  رعد و ابراهیم. تهران: انتشارات سلمان آزاده.

– صفی علیشاه، محمد حسن بن حسن (۱۳۷۸). تفسیر صفی علیشاه. تهران: منوچهری.

– طباطبایی، سید محمد حسین (۱۳۷۴). ترجمه المیزان. قم: انتشارات جامعۀ مدرسین.

– طبرسی، فضل بن حسن (۱۳۶۳). ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: فراهانی.

– طبرسی، فضل بن حسن (۱۴۱۵هـ.ق.). مجمع البیان. بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.

– طبری، محمد بن جری (۱۴۲۲هـ.ق.). تفسیر الطبری: جامع البیان عن تاویل القرآن. قاهره: هجر.

– طوسی، محمد بن حسن (بی تا). التبیان فى تفسیر القرآن. بیروت: احیاء التراث العربی.

– فخر رازی، ابو عبدالله محمد(۱۴۲۰ ق)، مفاتیح الغیب (التفسیرالکبیر، تفسیر الرازی). بیروت: دار احیاءالتراث العربی

– فیض کاشانی، ملا محسن (۱۴۱۶هـ.ق.) تفسیر الصافی. تهران: مکتبه الصدر.

– قرطبی، شمس الدین(۱۹۶۴). الجامع لأحکام القرآن = تفسیر القُرطُبی. تحقیق: أحمد البردونی وإبراهیم أطفیش. قاهره: دار الکتب المصریه.

– قشیری، ابوالقاسم (بی تا). لطائف الاشارات= تفسیر القشیری. مصر: الهیئه المصریه العامه للکتاب. الطبعه: الثالثه

– قمی، علی بن ابراهیم (۱۴۰۴ ق). تفسیر القمی. قم: دارالکتاب.

– الکوفی، فرات ابن ابراهیم (۱۴۱۰ق) . تفسیر فرات الکوفی. تهران: مؤسسه الطبع و النشر فی وزاره الإرشاد الإسلامی‌.

– گنابادی، سلطان محمد (۱۳۸۸). تفسیر بیان السعاده فی مقامات العباده. تهران: انتشارات حقیقت.

– لاهیحی، محمد بن علی (۱۳۷۳). تفسیر لاهیجی. تهران: نشر داد.

– ملاصدرا، محمد بن ابراهیم (۱۳۶۶). تفسیر القرآن الکریم. قم: بیدار.

– میبدی، احمد بن بن محمد (۱۳۷۱). کشف الاسرار و عده الابرار، معروف به تفسیر خواجه عبدالله انصاری. تهران: امیرکبیر.

انگلیسی:

1. Abl Haleem, Muhammad (2010). Understanding the Quran Themes and style. Londonde: I. B. Tauris.
2. Cuypers, Michel, (2009). The Banquet; A Reading of the fifth Sura of the Qur’an. Convivium Press; Bilingual Edition.
3. Farrin, Raymond (2014). Structure and Qur’anic Interpretation. White Cloud Press.
4. Nasr, Seyyed Hossein (2015). The Study Quran: A New Translation and Commentary. N. Y, Harper One.
5. McAuliffe, J. D. (Ed.). (2006). Encyclopaedia of the Qur’an. Leiden: Brill.
6. Robison, Neal (2004). Discovering the Quran. Washington: Georgetown University.

1. Safavi, Seyed G. (2005). The Structure of Rumi’s Mathnawi. London: London Academy of Iranian Studies.

 

– خرمشاهی، بهاءالدین. (۱۳۷۶). دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی. تهران: دوستان – ناهید.

– صفوی، سیدسلمان. (۱۳۹۶). دانشنامه معاصر قرآن کریم. تهران: انتشارات سلمان – آزاده.

– صفوی، سیدسلمان (۱۳۹۷). تفسیر ساختاری سوره حمد. تهران: انتشارت سلمان – آزاده.

– صفوی، سیدسلمان (۱۳۹۹). تفسیر ساختاری سورۀ بقره. تهران: انتشارات سلمان – آزاده.

– صفوی، سیدسلمان (۱۴۰۲). تفسیر ساختاری سوره آل‌عمران. تهران: انتشارات سلمان – آزاده.

– صفوی، سیدسلمان (۱۴۰۳).تفسیر ساختار معنایی سوره نساء. تهران: انتشارات سلمان – آزاده

– صفوی، سیدسلمان (۱۴۰۳). تفسیر ساختار معنایی سوره انعام. تهران: انتشارات سلمان – آزاده.

– صفوی، سیدسلمان (۱۴۰۴). تفسیر ساختار معنایی سوره مائده. تهران: انتشارات سلمان – آزاده.

– صفوی، سیدسلمان (۱۴۰۴). روش شناسی ساختار معنایی هرمنوتیکی. تهران: انتشارات سلمان – آزاده.

– صفوی، سیدسلمان (۱۴۰۴). تفسیر ساختار معنایی سوره اعراف. تهران: انتشارات سلمان – آزاده.

– صفوی، سیدسلمان (۱۴۰۴). تفسیر ساختار معنایی سوره انفال و توبه. تهران: انتشارات سلمان – آزاده.

– صفوی، سیدسلمان  (۱۴۰۴). تفسیر ساختار معنایی سوره یونس و هود. تهران: انتشارات سلمان – آزاده.

– صفوی، سیدسلمان (۱۴۰۴). تفسیر ساختار معنایی سوره یوسف. تهران: انتشارات سلمان – آزاده.

– صفوی، سیدسلمان  (۱۴۰۴). تفسیر ساختار معنایی سوره  رعد و ابراهیم. تهران: انتشارات سلمان – آزاده.

– معرفت، محمد هادی (۱۳۷۹). تفسیر و مفسران. ترجمه علی نصیری و علی خیاط . قم: مؤسسه فرهنگی التمهید.

– هاشمی رفسنجانی، اکبر (۱۴۰۱). فرهنگ قرآن. قم: بوستان کتاب. چاپ سوم.