عرفان اسلامی، دانش تزکیهٔ نفس: مبانی نظری، سلوک عرفانی و غایت آن در پرتو قرآن

Sufi Shaikh walking in a Persian courtyard

دکتر سید سلمان صفوی
آکادمی مطالعات ایرانی لندن – LAIS

چکیده

این مقاله به تبیین این نظریه می‌پردازد که عرفان اسلامی دانشِ تزکیهٔ نفس است. پرسش اصلی آن است که تزکیهٔ نفس چگونه می‌تواند مباحث عرفان نظری و شیوه‌های عرفان عملی را در یک دستگاه فکری به هم پیوند دهد. برای پاسخ، آیات منتخب قرآن در سه سطح بررسی می‌شوند. سطح نخست به معرفت‌الله، نسبت حق و خلق، حقیقت نفس و جایگاه ولایت و انسان کامل اختصاص دارد. سطح دوم نقش محبت الهی و شیوه‌هایی چون مجاهده، مراقبه، محاسبه، ذکر، تفکّر و عمل صالح را در تحول نفس توضیح می‌دهد. سطح سوم مراتب سلوک را از یقظه تا فنا و بقا و نسبت آن‌ها را با قرب الهی و لقاءالله بررسی می‌کند. بر پایهٔ این خوانش، تزکیه هم پالایش نفس از رذایل و هم پرورش آن به فضایل است. عرفان نظری مبانی و غایت این تحول را تبیین می‌کند و عرفان عملی راه تحقق آن را در زندگی سالک نشان می‌دهد.

کلیدواژه‌ها :عرفان اسلامی، تزکیهٔ نفس، معرفت‌الله، عشق الهی، سلوک، لقاءالله، قرآن.

۱. مقدمه

قرآن رستگاری انسان را به تزکیهٔ نفس پیوند می‌دهد. در سورهٔ شمس، پس از سخن گفتن از نفس و شناساندن فجور و تقوا به آن، می‌فرماید «قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا؛ وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسَّاهَا» (شمس، ۹–۱۰). هر که نفس را پاک و پرورده گرداند رستگار شد و هر که آن را به تباهی کشاند ناکام ماند. تقابلِ تزکیه و تباه‌کردن نفس نشان می‌دهد که کیفیتِ پرورش نفس با فرجام انسان پیوند دارد.

قرآن تزکیه را در شمار وظایف پیامبر نیز قرار می‌دهد. در سورهٔ جمعه، رسالت او با تلاوت آیات، تزکیه و تعلیم کتاب و حکمت وصف می‌شود: «يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ» (جمعه، ۲). هم‌نشینی تزکیه و تعلیم در این آیه نشان می‌دهد که پرورش نفس و تعلیم وحی در رسالت پیامبر با یکدیگر پیوند دارند. از همین پیوند می‌توان پرسش مقاله را طرح کرد. اگر عرفان دانشِ تزکیهٔ نفس است، چه نسبتی میان شناخت حقیقت، تحول نفس و شیوه‌های سلوک برقرار می‌شود؟

روش مقاله، تحلیل مفهومی و خوانش موضوعی آیات منتخب است. در هر بخش، نخست دلالت آیه در موضوع بحث بیان می‌شود و سپس نسبت آن با صورت‌بندی عرفانی توضیح داده می‌شود. برای نمونه، آیهٔ «هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ» از اسماء و اوصاف خداوند سخن می‌گوید و بحث از نسبت حق و خلق در چارچوب وحدت وجود، در سطح تفسیر عرفانی آن طرح می‌شود.

۲. معنای تزکیه و نسبت عرفان نظری و عملی

تزکیهٔ نفس دو وجهِ به‌هم‌پیوسته دارد. وجه نخست،«پالایش» است. سالک انگیزه‌ها، خصلت‌ها و عادت‌هایی را بازمی‌شناسد که او را به غفلت و پیروی از خواهش‌های نفسانی می‌کشانند و برای اصلاح آن‌ها می‌کوشد. وجه دوم، «پرورش» است. نفس از طریق تمرین بندگی و عمل صالح، فضایل را در خود استوار می‌سازد. برای مثال، اصلاح خودبینی با شناخت انگیزه‌های آن آغاز می‌شود و با تمرین اخلاص در عمل ادامه می‌یابد. بدین ترتیب، پالایش و پرورش دو وجهِ یک تحول‌اند.

تعبیر «دانشِ تزکیه» ناظر به مبادی، مبانی، مراتب و شیوه‌های همین تحول است. عرفان نظری می‌پرسد نفسِ انسان چیست، در چه نسبتی با خدا و جهان قرار دارد و غایت تحول آن کدام است. عرفان عملی به چگونگی این تحول می‌پردازد و اعمال، احوال و مقامات سلوک را توضیح می‌دهد. معرفت نظری به عمل جهت می‌دهد و سلوک عملی مقتضای آن معرفت را در نیّت، منش و کردار سالک آشکار می‌سازد.(صفوی، عرفان ثقلین، 1395)

۳. عرفان نظری و مبانی تزکیهٔ نفس

۳.۱. معرفت‌الله و توحید

معرفت‌الله مبنای سلوک است. فرمان «فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا اللَّهُ» (محمد، ۱۹) بر شناخت یگانگی خداوند تأکید می‌کند. در سورهٔ بقره نیز توحید با دو نام رحمت بیان می‌شود: «وَإِلَٰهُكُمْ إِلَٰهٌ وَاحِدٌ ۖ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الرَّحْمَٰنُ الرَّحِيمُ» (بقره، ۱۶۳). معرفت توحیدی برای سالک جهتِ بندگی را تعیین می‌کند. او نیّت‌ها و اعمال خویش را در نسبت با خدای یگانه می‌سنجد و اخلاص را بر همین مبنا می‌پرورد. .

۳.۲. خداوند به‌عنوان مبدأ و غایت

آیهٔ استرجاع، در سیاقِ صبر در برابر مصیبت، حقیقتِ تعلق انسان به خدا و بازگشت به سوی او را بیان می‌کند: «إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ» (بقره، ۱۵۶). در صورت‌بندی عرفانی این مقاله، تعلق به خداوند و بازگشت به سوی او جهت سلوک را روشن می‌کند. نفس از آن رو به تزکیه نیاز دارد که کیفیت این بازگشت با نحوهٔ زیستن، بندگی و پرورش آن در دنیا پیوند دارد.

۳.۳. وحدت وجود و تجلّی اسماء الهی

قرآن دربارهٔ خداوند می‌فرماید «هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ ۖ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ» (حدید، ۳). جمعِ اولیّت و آخریّت و ظهور و بطون در حق، در خوانش عرفانی زمینهٔ تأمل در نسبت حق و خلق را فراهم می‌کند. در چارچوب وحدت وجود، کثرتِ موجودات در پرتو وابستگی وجودیِ آن‌ها به حق فهمیده می‌شود. تعبیرِ «جهان، جلوه‌گاه اسماء الهی است» نیز ناظر به همین خوانش است. عارف در پدیده‌های جهان به نشانه‌ها و آثار اسماء الهی توجه می‌کند.

قرآن معرفت به اسماء را با خواندن خداوند به آن نام‌ها پیوند می‌دهد: «وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَىٰ فَادْعُوهُ بِهَا» (اعراف، ۱۸۰، بخشی از آیه). از این رو، معرفت اسماء در عرفان نظری با دعا و ذکر در عرفان عملی ارتباط می‌یابد. برای نمونه، توجه به رحمت الهی در مقام معرفت، در مقام سلوک به امید، دعا و پرورش رحمت در رفتار با دیگران جهت می‌دهد.

۳.۴. نفس، ولایت و انسان کامل

نفس موضوع تزکیه و محل تحولِ انگیزه‌ها، خصلت‌ها و کردار انسان است. قرآن در خطاب به نفس مطمئنّه، بازگشت به پروردگار را با رضا پیوند می‌دهد: «يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ؛ ارْجِعِي إِلَىٰ رَبِّكِ رَاضِيَةً مَرْضِيَّةً» (فجر، ۲۷–۲۸). در خوانش سلوکی، این خطاب تصویری از نفسِ آرام‌یافته‌ای به دست می‌دهد که بازگشتش به پروردگار با خشنودی او و رضایت پروردگار همراه است.

این تحول در افق ولایت و هدایت الهی فهمیده می‌شود. قرآن می‌فرماید «اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ» (بقره، ۲۵۷). نسبت دادنِ خروج از ظلمت به نور به خداوند، جایگاه هدایت الهی را در کنار کوشش سالک روشن می‌کند. در بحث عرفانیِ انسان کامل، کمال بندگی در سیرهٔ پیامبر اکرم (ص) نمونه‌ای عینی می‌یابد. مبنای قرآنی این استشهاد، وصف پیامبر به‌عنوان الگوی مؤمنان است: «لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ» (احزاب، ۲۱).

۴. عشق الهی و گذار از معرفت به سلوک

عشق الهی در این نظریه وجهِ پیوند عرفان نظری و عرفان عملی است. در عرفان نظری، عشق از حیث نقش آن در آفرینش و ظهور اسماء الهی بررسی می‌شود و در عرفان عملی، از حیث نقشی که در برانگیختن انسان به سیرِ إلی‌الله دارد. در ساحت نخست، سخن از محبت حق و ظهور آثار اسماء او در آفرینش است. در ساحت دوم، سخن از محبت سالک به خداوند و تأثیر آن بر نیّت، منش و کردار اوست.

عشق و آفرینش. در خوانش عرفانیِ «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ» (فاتحه، ۱)، دو اسمِ «الرَّحْمَٰن» و «الرَّحِيم» نظر را به مهر و رحمت الهی معطوف می‌کنند. در چارچوب این نظریه، مهر و رحمت افقِ فهم آفرینش را می‌گشاید و عشق، انگیزه آفرینندگی و تجلّی اسماء الهی دانسته می‌شود. بسم الله الرحمن الرحیم، معنای مرکزی قرآن است. با توجه به جهت معنی‌شناسی آن، جهان انعکاس مِهر خدا است .او با مِهر جهان را خلق نموده است . جهان مظهر زیبا و با شکوه وجه «جمال و جلالِ» خدای حکیم و قادر است.  (صفوی، مهرتابان، 1397) مضمونِ پیوند محبت، آفرینش و معرفت در گفتار مشهورِ «گنج پنهان» نیز بیان شده است:

«كُنْتُ كَنْزًا مَخْفِيًّا، فَأَحْبَبْتُ أَنْ أُعْرَفَ، فَخَلَقْتُ خَلْقًا، فَبِي عَرَفُونِي.»
«گنجی نهان بودم. دوست داشتم شناخته شوم. پس آفریدگانی آفریدم و آنان مرا به خودِ من شناختند.»

این عبارت در متون عرفانی به‌صورت حدیث قدسی نقل شده و سند حدیثیِ شناخته‌شده‌ای برای آن گزارش نشده است. در این بحث، ارزش استشهادی آن در بیانِ نسبت میان سه مضمون است. محبت به شناخته‌شدن، آفرینش، و معرفتی که به خودِ حق حاصل می‌شود. بر پایهٔ این خوانش، آفرینش عرصهٔ ظهور آثار اسماء الهی و زمینهٔ معرفت آفریدگان به حق است.

عشق و سلوک. در ساحت عرفان عملی، عشق الهی محرّکِ سیرِ إلی‌الله است. تعبیر عرفانیِ «عشق الهی» در اینجا با استشهاد به زبانِ محبت در قرآن تبیین می‌شود. قرآن در وصف گروهی از مؤمنان می‌فرماید «يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ» (مائده، ۵۴)؛ خدا آنان را دوست دارد و آنان نیز او را دوست دارند. تقدّمِ «يُحِبُّهُمْ» در بیان آیه، توجه را نخست به محبت خداوند معطوف می‌کند. همان آیه محبت را در کنار فروتنی در برابر مؤمنان و مجاهده در راه خدا می‌آورد و بدین‌سان نشان می‌دهد که محبت در منش و کردار مؤمن ظهور می‌یابد.

آیهٔ «قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ» (آل‌عمران، ۳۱) صورتِ عملیِ این محبت را روشن می‌کند. پیروی از پیامبر مقتضای محبت به خدا و راه بهره‌مندی از محبت اوست. معرفت توحیدی جهت سلوک را تعیین می‌کند و عشق الهی سالک را برمی‌انگیزد تا مقتضای آن معرفت را در بندگی، مجاهده و تزکیهٔ نفس به جا آورد. بدین‌سان، عشق در تبیینِ آفرینش با ظهور اسماء و امکان معرفت پیوند می‌یابد و در سلوک، معرفت را به عمل و تقرّب به حق می‌رساند.

۵. عرفان عملی و شیوه‌های تزکیهٔ نفس

۵.۱. تقوا و مجاهده

تقوا مراقبت از حدود بندگی را در سراسر سلوک اقتضا می‌کند. مجاهده، کوشش سالک برای وفاداری به این حدود در رویارویی با خواهش‌ها و عادت‌هایی است که او را از مقتضای بندگی دور می‌کنند. قرآن کوشش در راه خدا را با هدایت الهی پیوند می‌دهد: «وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا» (عنکبوت، ۶۹). این آیه در معنایی عام از مجاهده در راه خدا سخن می‌گوید و در خوانش سلوکی، مجاهده با  مبارزه خواهش‌های نفسانی و شکوفایی فضایل معنوی همچون مشاهده و مکاشفه و گشوده شدن چشم و گوش قلب از مصادیق آن است.

۵.۲. مراقبه و محاسبه

مراقبه پاس‌داشت نیّت و کردار، پیش از عمل و در حین آن، با آگاهی از دیده‌شدن در پیشگاه خداوند است. پرسش قرآنیِ «أَلَمْ يَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ يَرَىٰ» (علق، ۱۴) مبنای این التفات را به‌روشنی بیان می‌کند. سالک در مراقبه از خود می‌پرسد انگیزهٔ این عمل چیست و آیا شیوهٔ انجام آن با غایت بندگی سازگار است.

محاسبه بازنگری در نیّت‌ها و اعمال انجام‌شده و سنجش پیامد آن‌ها برای فرجام انسان است. قرآن می‌فرماید «وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ» (حشر، ۱۸، بخشی از آیه). در عمل، محاسبه به سالک امکان می‌دهد تا میان نیّت نخستین و آنچه انجام داده است نسبت برقرار کند و آنچه را نیازمند اصلاح است بشناسد. حاصل این بازنگری، مراقبهٔ آگاهانه‌تر در عمل بعدی است.

۵.۳. ذکر و تفکّر

ذکر، توجّه دل به خدا را در احوال گوناگون زندگی استمرار می‌بخشد. تفکّر، سالک را به تأمّل در آفرینش و معنای آن فرامی‌خواند. قرآن در وصف خردمندان این دو را کنار هم می‌آورد: «الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَىٰ جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ» (آل‌عمران، ۱۹۱). ادامهٔ آیه، تفکّر در آفرینش را به اعتراف به بیهوده نبودن آن و به نیایش می‌رساند. در این ساختار، یاد خدا و اندیشیدن در آفرینش یکدیگر را تقویت می‌کنند.  ذکر و تفکر از مولفه های اصلی عرفان عملی است. (صفوی، ذکر در قرآن، روایات و ادبیات عرفانی، 1403)

۵.۴. عمل صالح و اخلاص

عمل صالح عرصهٔ تحقق تزکیه است. فضیلت با مداومت در کردار استوار می‌شود و اخلاص جهت آن کردار را تعیین می‌کند. قرآن امید به لقای پروردگار را با هر دو پیوند می‌دهد: «فَمَنْ كَانَ يَرْجُو لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا» (کهف، ۱۱۰). در این آیه، امید به لقاء با صلاحِ عمل و توحید در عبادت همراه است. بر این اساس، سالک تزکیه را در درستیِ کردار و اخلاصِ نیّت دنبال می‌کند.

۶. مراتب و غایت سلوک

سیرِ إلی‌الله با «یقظه» آغاز می‌شود. یقظه بیداری از غفلت و التفات به وضع نفس و جهت زندگی است. پس از این بیداری، سالک به‌تدریج مقامات سلوک را می‌پیماید و احوال گوناگون را تجربه می‌کند. در این صورت‌بندی، مقام مرتبه‌ای است که با مجاهده و مداومت در نفس استقرار می‌یابد و حال کیفیتی است که سالک در جریان سیر تجربه می‌کند. این تمایز کمک می‌کند تا تجربهٔ یک کیفیت معنوی از استواری آن در منش و کردار بازشناخته شود.

«سیر الی الله» در اصطلاح عرفانی تا «فنا فی‌الله و بقا بالله» امتداد می‌یابد. در این مقاله، فنا به معنای فرونشستن خودبینی و دعوی استقلال در پیشگاه حق و بقا به معنای استواری در بندگی به مدد خداوند به کار می‌رود. آیات «كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ؛ وَيَبْقَىٰ وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ» (الرحمن، ۲۶–۲۷) از فنای آفریدگان و بقای وجه پروردگار سخن می‌گویند. این تقابل در خوانش عرفانی، زمینه‌ای برای فهم فنا و بقا در سلوک فراهم می‌آورد.

قرب الهی جهتِ این سیر و «لقاءالله» غایت آن است. قرآن کوشش انسان و فرجام آن را در یک خطاب به هم پیوند می‌دهد: «يَا أَيُّهَا الْإِنْسَانُ إِنَّكَ كَادِحٌ إِلَىٰ رَبِّكَ كَدْحًا فَمُلَاقِيهِ» (انشقاق، ۶). آیهٔ کهف نیز نشان می‌دهد که سالک چگونه امید به لقاء را در زندگی خود محقق می‌سازد: با عمل صالح و اخلاص در عبادت (کهف، ۱۱۰)

منوّر شدن به نور الهی کیفیتی از تحول سالک در مسیر قرب است. قرآن از نوری سخن می‌گوید که خداوند به اهل ایمان می‌بخشد تا با آن راه بپیمایند: «وَيَجْعَلْ لَكُمْ نُورًا تَمْشُونَ بِهِ» (حدید، ۲۸، بخشی از آیه). تعبیر «با آن راه می‌پیمایید» نقش نور را در خودِ سیر روشن می‌کند. در خوانش سلوکی، این نور در تشخیص راه و جهت‌گیری کردار اثر می‌گذارد. از این رو، منوّر شدن به نور الهی وصفِ تحول سالک در راهی است که به لقاءالله جهت دارد.

۷. نتیجه‌گیری

در این نظریه، تزکیهٔ نفس محور پیوند عرفان نظری و عرفان عملی است. عرفان نظری بر پایهٔ معرفت توحیدی، حقیقت نفس و مبدأ و غایت سیر آن را تبیین می‌کند. عرفان عملی نشان می‌دهد که سالک چگونه با نیروی محبت الهی، از طریق مجاهده، مراقبه، محاسبه، ذکر، تفکّر و عمل صالح، نفس را از رذایل می‌پالاید و به فضایل می‌پرورد. این تحول از بیداری از غفلت آغاز می‌شود و در پرتو هدایت الهی، در مسیر قرب به سوی لقاءالله پیش می‌رود.

کتابشناسی

ابن‌عربی، محیی‌الدین. (۱۹۴۶). فصوص الحکم (ا. ع. عفیفی، تعلیقات). دار إحیاء الکتب العربیة.

انصاری هروی، عبدالله. (۱۹۸۸). منازل السائرین. دار الکتب العلمیة.

صفوی، سید سلمان. (1395). عرفان ثقلین. تهران: انتشارات سلمان آزاده. (نسخه الکترونیکی قابل دسترسی در طاقچه).

صفوی، سید سلمان. (1397). مهر تابان: تفسیر بسم الله الرحمن الرحیم. تهران: انتشارات سلمان آزاده. (نسخه الکترونیکی قابل دسترسی در طاقچه).

صفوی، سید سلمان(1403). ذکر در قرآن، روایات و ادبیات عرفانی. تهران: انتشارات سلمان آزاده. (نسخه الکترونیکی قابل دسترسی در طاقچه).

طوسی، محمد بن محمد (خواجه نصیرالدین). (۱۳۶۵). اوصاف الاشراف. (ن. مایل هروی، تصحیح). بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.

فیض کاشانی، محمد بن مرتضی. (۱۴۱۷ق). المحجّة البیضاء فی تهذیب الإحیاء. (ع. ا. غفاری، تصحیح و تعلیقات؛ چاپ چهارم؛ اجزاء ۱–۸). مؤسسة النشر الإسلامی.

قشیری، عبدالکریم بن هوازن. (۱۹۹۳). الرسالة القشیریة. (ع. ح. محمود و م. بن شریف، تحقیق). دار المعارف.

هجویری، علی بن عثمان. (۱۳۸۳). کشف المحجوب. (م. عابدی، مقدمه، تصحیح و تعلیقات). سروش.