مناجات نامه موضوعی قرآن حکیم

دکتر سید سلمان صفوی،

سید صدرالدین صفوی

آکادمی مطالعات ایرانی لندن (LAIS)

چکیده 

دعا در منظومه‌ی معارف اسلامی، نه صرفاً یک درخواست لفظی، بلکه اوج ابراز عشق و معاشقه‌ی وجودی میان انسان و حق تعالی است. قرآن کریم، والاترین نمونه‌های این راز و نیاز را به ما تعلیم می‌دهد که ویژگی بارز آن‌ها توحید محض، اخلاص کامل و تعادل در طلب خیر دنیا و آخرت است.

این مقاله با هدف بازنمایی و تبیین ساختار موضوعی این مناجات‌های قرآنی نگاشته شده است. نویسندگان با گزینش ۱۳۷ آیهٔ مبارکه از کلام‌الله مجید، آن‌ها را در ۴۰ باب موضوعی حیاتی (از جمله طلب شرح صدر، توکل، توبه، دعا برای خویشان و جامعه، و طلب وصال) دسته‌بندی کرده‌اند.

ارائه‌ی این آیات در قالب نثر مسجّع و آهنگین، نه تنها عمق معنوی دعاها را تقویت می‌کند، بلکه نقشه‌ای روشن برای انس حقیقی و سریع با خداوند را برای سالکان طریق حق و عاشقان وصال فراهم می‌آورد. این اثر، بر این حقیقت تأکید دارد که ترتیل و تدبر در دعاهای قرآنی، پلی نورانی میان دل انسان و معبودش می‌سازد که منجر به آرامش جاودان و عروج معنوی می‌شود.

کلمات کلیدی: دعاهای قرآنی، مناجات موضوعی، نثر مسجع، عشق الهی، استغفار، توکل، توبه، وصال.

 

مقدمه

 

دعا، عالی‌ترین شکل ابراز عشق و نیاز و اساسی‌ترین پل ارتباطی میان مخلوق و خالق، «حق» و «جلوه» در «جلوه گاه» است. این نیاز فطری و عمیق، در کلام الهی، یعنی قرآن کریم، به زیباترین و کامل‌ترین وجه تبلور یافته است..

دعاهای قرآنی گنجینه‌ای بی‌نظیرند که با بهره‌گیری از ادبیاتی شیوا، کوتاه و پرمغز، عمیق‌ترین نیازهای مادی و معنوی انسان را در عالی‌ترین شکل بیان می‌کنند. این دعاها، متمایز از سایر مناجات‌ها، دارای ویژگی‌های منحصر به فردی هستند: از جمله توحیدی محض بودن، حاکمیت اصل تضرع و اخلاص، و درخواست برای خیر دنیا و آخرت به صورت متوازن.

 

دعا، اوج ابراز عشق و نیاز است؛ عالی‌ترین شکل پیوند میان عاشق (مخلوق) و معشوقِ ازلی (خالق) که بستر معاشقه‌ی وجودی و اتصال حاجتِ بنده به لطف بی‌کران رب را فراهم می‌آورد. این نیاز فطری و عمیق روح که ریشه در عشق الهی دارد، در کلام جاودان حق، یعنی قرآن کریم، به زیباترین و کامل‌ترین صورت تجلّی یافته است. قرآن، نه تنها “کتاب نازل” هدایت است، بلکه خود حاوی والاترین “قرآن صاعد” (دعاهای برخاسته از دل) می‌باشد که سراسر راز و نیازهای عاشقانه است.

دعاهای قرآنی، گنجینه‌ای منحصر به فرد هستند؛ کلماتی که با ادبیاتی شیوا، کوتاه و ژرف‌اندیش، عمیق‌ترین نیازهای مادی و معنوی انسان را در عالی‌ترین قالب نیایش بیان می‌کنند. این مناجات‌های ربّانی، از حیث محتوا و بیان، دارای ویژگی‌های ممتاز و بی‌بدیلی‌اند: از جمله حاکمیت توحیدِ محض، تأکید بر تضرّع و اخلاص کامل که لازمه‌ی عاشقی است، و تعادل شگفت‌انگیز در درخواست “خیر دنیا و آخرت”.

قرآن حکیم که سرچشمه‌ی بی‌پایان نور و روحانیت است، با آیات الهی خود، جان‌ها را به معاشقه الهی و پارسایی فرا می‌خواند. در میان معارف متعالی قرآن، مناجات‌ها و دعاهای آسمانی، جلوه‌ای ویژه از ارتباط قلبی و عروج درونی انسان با خالق خویش را به نمایش می‌گذارد؛ ارتباطی که عین عشق و معرفت است.

مقاله «مناجات‌نامه‌ی موضوعی قرآن حکیم» تلاشی است مبارک برای بازنمایی این دعاهای قرآنی؛ آن هم در قالبی موضوعی و نثری مسجّع و آهنگین، تا راه و رسم نیایش و توجه به خداوند را برای سالکان طریق حق و عاشقان وصال، روشن و قابل فهم سازد.

این وجیزه‌ی ارزشمند، با گزینش ۱۳۷ آیهٔ منتخب و چینش آن‌ها در ۴۰ باب موضوعی، در حکم نقشه‌ی راهی معنوی است. این نقشه، سالک را با ابعاد گوناگون نیاز، توکل، توبه، شکر، دعا برای خویشان و جامعه و دیگر موضوعات حیاتی معنوی آشنا می‌سازد. بیان مسجّع و کوتاه هر باب، به دعاها جان و روحی تازه می‌بخشد و خواننده را در درک قدر و منزلت کلمات ربّانی مدد می‌رساند. افزون بر این، نگاه جامع و موضوعی مقاله، امکان بهره‌گیری سریع و هدفمند از این دعاها را در زندگی روزمره و مناسک عبادی فراهم می‌آورد و اهل دل را در مسیر رشد معنوی و انس عاشقانه با کلام‌الله همراهی می‌کند. 

 

مناجات‌نامه موضوعی قرآن کریم (به سبک نثر مسجع)

۱. باب آسان شدن کارها و امور

۱.۱. «یَسِّرْ لِی‏ أَمْری» (طه، ۲۶)

الهی! کار ما بسته است و گره بر پیشانی سرنوشت نشسته. تویی که کلید هر قفل بسته‌ای، و گشایندهٔ هر عقدهٔ خسته‌ای. بگشای از دل و از دست آنچه ما را به سختی افکند، که بی‌تو، همهٔ تدبیرها تیره است و همهٔ راهبری‌ها حیران.

 

۲. باب آرزوی بهتر از آنچه از دست رفته

۲.۱. «عَسی رَبُّنَا أَن یبْدِلَنَا خَیرًا مِّنْهَا إِنَّا إِلَی رَبِّنَا رَاغِبُونَ» (قلم، ۳۲)

یا ربّ! ما را چشم بر آن است که آنچه به حکم تو از دست برفت، آن را به فضل تو نیکوتر آید. ما در خانهٔ فقر نشستیم و چشم به جود غنیِّ تو دوختیم. ما را به فضل تو رغبتی است که از هرچه ما داریم، بسی عزیزتر است.

 

۳. باب استعاذه و پناه بردن به خدا

۳.۱. «رَّبِّ أَعُوذُ بِکَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّیاطِینِ…» (مؤمنون، ۹۷-۹۸)

پروردگارا! ما ضعیف و ناتوانیم و دشمن قوی و پنهان. از وسوسهٔ دیو مردم‌فریب، و از حضور آن پلید در خلوت دل، به دامان عصمت و عافیت تو پناه می‌بریم. ما را در حصار توحید خود نگه دار تا از هر فتنه و فریب، در امان باشیم.

۴. باب با نیکوکاران بودن و با عاقبت خوش مردن

 

ش.	دعا (قرآنی)	بیان مسجع
۴.۱	«تَوَفَّنی مُسْلِمًا وَ أَلْحِقْنِی بِالصَّالِحِینَ» (یوسف، ۱۰۱)	خداوندا! ما را دل به آن خوش است که به کیش تسلیم و دین رضا از این سرای به سرای باقی رویم. و پس از آن، ما را در زمرهٔ یاران نیک جای ده؛ آنان که جامهٔ تقوا پوشیدند و بادهٔ اخلاص نوشیدند.
۴.۲	«رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَینَا صَبْرًا وَ تَوَفَّنَا مُسْلِمِینَ» (اعراف، ۱۲۶)	الهی! کاسهٔ صبر ما را لبالب کن و پای ما را بر راه حق ثابت کن. ما را در بندگی خود دائم دار و با لباس اسلام و تسلیم بمیران.
۴.۳	«وَ تَوَفَّنَا مَعَ الأبْرَارِ» (آل عمران، ۱۹۳)	بارالها! سرنوشت ما را با ابرار همساز کن، و وقت مرگ ما را با نیکان دمساز کن. تا در زمرهٔ آنان باشیم که جامهٔ تقوا پوشیدند و بادهٔ اخلاص نوشیدند.
۴.۴	«وَأَلْحِقْنِی بِالصَّالِحِینَ» (شعراء، ۸۳)	خداوندا! مرا به آن گروه از نیکان پیوند ده، که از بند ریا و هوس رهایند. دل ما را به صلاح روشن کن و به رفاقت با صالحان، مزین کن.
۴.۵	«وَ أَدْخِلْنِی بِرَحْمَتِکَ فِی عِبَادِکَ الصَّالِحِینَ» (نمل، ۱۹)	مهربانا! با رحمت و فضل خویش ما را در جمله بندگان نیکوکارت درآور، و در حلقهٔ مقبولان و عاشقانت درآور.

 

۵. باب دعا برای آغاز کارها

۵.۱. «رَّبِّ أَدْخِلْنِی مُدْخَلَ صِدْقٍ وَ أَخْرِجْنِی مُخْرَجَ صِدْقٍ…» (اسراء، ۸۰)

ای خالق عالم! هرجا که پای نهیم، قدم راست نهیم، و هرگاه که برآییم، به نیکویی برآییم. ما را سلطان یاری‌دهنده از جانب خویش بنما، تا کار ما نه به زبان که به جان، به صدق و راستی تمام گردد.

 

۶. باب طلب پیروزی بر کافران و یاری الهی

ش.	دعا (قرآنی)	بیان مسجع
۶.۱	«أَنِّی مَغْلُوبٌ فَانتَصِر» (قمر، ۱۰)	ای ناصرِ بی‌یاور! مغلوب میدان نفس و دنیا شدیم و در کار دین و دنیا به زاری رسیدیم. تویی که عزّت از تو خیزد و نصرت از تو آید. پس ما را بر قوم طغیانگر یاری کن، که بی‌پیروزی تو، همهٔ قوت‌ها زایل و همهٔ جمعیّت‌ها پریشان است.
۶.۲	«رَبِّ انصُرْنِی بِمَا کَذَّبُونِ» (مؤمنون، ۲۶)	یا قهار! ما را در برابر تکذیب و انکار یاری ده، تا از مکر دروغگویان و ستم بدگویان رها شوم.
۶.۳	«رَبِّ انصُرْنِی عَلَی الْقَوْمِ الْمُفْسِدِینَ» (عنکبوت، ۳۰)	ای مولا! مرا در برابر مفسدین و تباهکاران مدد فرما، تا ریشهٔ فساد را بخشکانیم و راه صلاح را آبادان سازیم.
۶.۴	«وَ انصُرْنَا عَلَی الْقَوْمِ الْکَافِرِینَ» (بقره، ۲۸۶)	بارالها! ما را بر آن کافران که راه حق را منکرند، پیروز کن، تا بیرق توحید بر فراز آفاق افراشته گردد.
۶.۵	«أَنتَ مَوْلاَنَا فَانصُرْنَا عَلَی الْقَوْمِ الْکَافِرِینَ» (بقره، ۲۸۶)	تویی مولای ما و ما بندهٔ توییم. پس ما را بر جمعیت کافران غالب کن، که نصرت جز از جانب قدرت تو نتواند بود.

 

۷. باب طلب پیشوایی متقین و اقامه‌کننده نماز

 

ش.	دعا (قرآنی)	بیان مسجع
۷.۱	«وَ جْعَلْنَا لِلْمُتَّقِینَ إِمَامًا» (فرقان، ۷۴)	یا قاضی الحاجات! ما را رهبر پرهیزگاران گردان، تا قدم از صراط مستقیم کژ نگذاریم. و مرا برپا دارندهٔ نماز کن، و نسل ما را نیز بندگان مطیع و خادمان متواضع گردان. که این دعا، عمارتِ دل است و آبادانیِ نسل.
۷.۲	«رَبِّ اجْعَلْنِی مُقِیمَ الصَّلوه وَ مِن ذُرِّیتِی» (ابراهیم، ۴۰)	خداوندا! مرا برپا دارندهٔ نماز کن، و نسل ما را نیز بندگان مطیع و خادمان متواضع گردان. که این دعا، عمارتِ دل است و آبادانیِ نسل.

 

۸. باب تسبیح و تنزیه الهی (ذکر)

 

ش.	دعا (قرآنی)	بیان مسجع
۸.۱	«سُبحانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنَا هَذَا» (زخرف، ۱۳–۱۴)	پاک است آن که هرچه در عالم است، مسخر ما ساخت، وگرنه ما را بر تسخیر آن طاقتی نبود. ما را به سوی تو بازگشتی است، پس تو را تسبیح گوییم و به تو دل بندیم.
۸.۲	«لا إِلَهَ إِلا أَنتَ سُبْحَانَکَ إِنِّی کُنتُ مِنَ الظَّالِمِینَ» (انبیاء، ۸۷)	الهی! معبودی جز تو نیست. تو از هر نقص و عیبی پاک و منزّهی. اقرار می‌کنیم که ما در میدان بندگی، بر خویشتن ستم کردیم. اینک با زبان ذکر و با دل شکر، از ظلمت بیماری‌ها به روشنای توحید تو پناه می‌بریم.
۸.۳	«سُبْحَانَکَ تُبْتُ إِلَیکَ وَ أَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِینَ» (اعراف، ۱۴۳)	منزّهی تو! ما از ادراک ذات تو قاصر، و از شکر نعمات تو عاجزیم. اینک به سوی توبه و انابت آمدیم و نخستین مؤمنان بر حکم و امر تو هستیم.
۸.۴	«سُبْحَانَکَ أَنتَ وَلِینَا مِن دُونِهِم» (سبأ، ۴۱)	پاک است ذات تو! تویی که ولی و سرپرست ما در این دار دنیایی. ما را از هر همتایی و شریکی بر کنار دار، که جز تو یاوری برای ما نیست.
۸.۵	«سُبْحَانَکَ اللَّهُمَّ» (یونس، ۱۰)	خداوندا! تو منزّه و مقدّس هستی، از هرچه شبهه است و هرچه خیال. ما را جز به تسبیح تو نغمه‌ای بر زبان نیست.
۸.۶	«سُبْحَانَ رَبِّنَا إِن کَانَ وَعْدُ رَبِّنَا لَمَفْعُولاً» (اسراء، ۱۰۸)	تسبیح باد بر پروردگاری که وعده‌هایش همه حق است و حتماً محقق خواهد شد. دل ما به وعدهٔ تو خوش است و جان ما به حکم تو خشنود.
۸.۷	«کَی نُسَبِّحَکَ کَثِیرًا. وَ نَذْکُرَکَ کَثِیرًا» (طه، ۳۳–۳۴)	یا مذکور! ما را یاری ده تا تو را بسیار تسبیح گوییم، و در هر لحظه و مقام، تو را به یاد آریم. ذکر تو جلا دهندهٔ دل‌هاست و نورافشان جان‌ها.

 

۹. باب تقاضای داوری، فتح و یاری از خداوند

 

ش.	دعا (قرآنی)	بیان مسجع
۹.۱	«رَبِّ احْکُم بِالْحَقِّ وَ رَبُّنَا الرَّحْمَنُ الْمُسْتَعَانُ عَلَی مَا تَصِفُونَ» (انبیاء، ۱۱۲)	پروردگارا! به حق و عدل داوری فرما، و ما را از ستم و انکار رها کن. تو رحمانی و ما را در برابر نسبت‌های ناروای ایشان، از تو استمداد است.
۹.۲	«رَبِّ إِنَّ قَوْمِی کَذَّبُونِ. فَافْتَحْ بَینِی وَ بَینَهُمْ» (شعراء، ۱۱۷–۱۱۸)	ای ولیّ! قوم من مرا دروغگو شمردند و از راه حق دور ماندند. اکنون میان من و ایشان گشایشی انداز، و مرا با مؤمنان از این بلا رهایی بخش.
۹.۳	«رَبَّنَا افْتَحْ بَینَنَا وَ بَینَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَ أَنتَ خَیرُ الْفَاتِحِینَ» (اعراف، ۸۹)	پروردگارا! در این کشمکش باطل و معرکهٔ ناسازگاری، تو فیصله‌دهندهٔ به حقی. دل ما را به حکم خویش بنواز و میان ما و دشمنان ما به عدل داوری کن، که تو بهترین گشایندهٔ رازها و حاکمِ کارها هستی.
۹.۴	«رَبِّ إِنِّی لا أَمْلِکُ إِلاَّ نَفْسِی وَ أَخِی فَافْرُقْ بَینَنَا وَ بَینَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِینَ» (مائده، ۲۵)	یا مُفرِّق! ما جز اختیار خود و برادرمان را نداریم، پس میان ما و این جمعیت عصیان‌گر جدایی انداز، و ما را در زمرهٔ صالحان قرار ده.

 

۱۰. باب توبه و طلب آمرزش گناهان

 

ش.	دعا (قرآنی)	بیان مسجع
۱۰.۱	«سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنَّا کُنَّا ظَالِمِینَ» (قلم، ۲۹)	منزّه است پروردگار ما! ما بر خویشتن ستم کردیم و به ظلمت نفس گراییدیم. تو را تسبیح گوییم و خویش را عاصی خوانیم.
۱۰.۲	«رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنفُسَنَا وَ إِن لَّمْ تَغْفِرْ لَنَا وَ تَرْحَمْنَا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِینَ» (اعراف، ۲۳)	کریما! بار گناهان ما سنگین است و ما به خویشتن ستم کردیم. اگر تو دست عفو بر گناه ما نکشی و به رحمت خود ما را نپذیری، ما زیانکاران ابدیم.
۱۰.۳	«رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ لِوَالِدَی وَ لِمَن دَخَلَ بَیتِی مُؤْمِنًا وَ لِلْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ» (نوح، ۲۸)	یا غفار! مرا، پدر و مادرم را، و هر مؤمنی که در خانهٔ ما وارد شد، بیامرز. و بر مردان و زنان مؤمن، رحمت خویش را گستران.
۱۰.۴	«وَ لاَّتَغْفِرْ لِی وَ تَرْحَمْنِی أَکُن مِّنَ الْخَاسِرِینَ» (هود، ۴۷)	الهی! اگر مرا نبخشی و بر من رحم نکنی، من در صف زیانکاران خواهم بود. پس ما را از این خسارت بزرگ، به فضل خویش رها کن.
۱۰.۵	«وَ اغْفِرْ لَنَا رَبَّنَا إِنَّکَ أَنتَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ» (ممتحنه، ۵)	پروردگارا! ما را به آمرزش خویش بنواز، که تویی عزیز و قدرتمند، و در عین قدرت، حکیم و دانایی.
۱۰.۶	«وَ تُبْ عَلَینَا إِنَّکَ أَنتَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ» (بقره، ۱۲۸)	ای توّاب! ما را به سوی توبه راه ده و توبهٔ ما را بپذیر، که تو بسیار توبه‌پذیری و بسیار مهربان.
۱۰.۷	«رَبِّ اغْفِرْ لِی» (ص، ۳۵)	یا غافر! مرا به رحمت و بزرگی خویش بیامرز، که جز تو آمرزنده‌ای نیست.
۱۰.۸	«رَبِّ إِنِّی ظَلَمْتُ نَفْسِی فَاغْفِرْ لِی» (قصص، ۱۶)	معبودا! من به نفس خویش ستم کردم و آن را به بدی‌ها آلودم. پس مرا ببخش و از بند خطاها رها کن.
۱۰.۹	«سُبْحَانَکَ تُبْتُ إِلَیکَ وَ أَنَاْ أَوَّلُ الْمُؤْمِنِینَ» (اعراف، ۱۴۳)	منزّهی تو! ما از ادراک ذات تو قاصر، و از شکر نعمات تو عاجزیم. اینک به سوی توبه و انابت آمدیم و نخستین مؤمنان بر حکم و امر تو هستیم.
۱۰.۱۰	«رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ لأَخِی وَ أَدْخِلْنَا فِی رَحْمَتِکَ» (اعراف، ۱۵۱)	خداوندا! بر من و برادرم آمرزش فرست، و ما را در دایرهٔ رحمت خود داخل گردان.
۱۰.۱۱	«أنتَ وَلِینَا فَاغْفِرْ لَنَا وَ ارْحَمْنَا وَ أَنتَ خَیرُ الْغَافِرِینَ» (اعراف، ۱۵۵)	تویی ولّی و سرپرست ما. ما را بیامرز و بر ما رحم کن، که تو بهترین آمرزندگانی.
۱۰.۱۲	«لَئِن لَّمْ یرْحَمْنَا رَبُّنَا وَ یغْفِرْ لَنَا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِینَ» (قلم، ۴۳)	اگر پروردگار ما بر ما رحم نکند و ما را نیامرزد، به طور قطع از زیانکاران خواهیم بود. پس رحمت خود را بر ما لازم گردان.
۱۰.۱۳	«ربَّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَ إِسْرَافَنَا فِی أَمْرِنَا» (آل عمران، ۱۴۷)	پروردگارا! گناهان ما را ببخش و از تندروی‌ها و اسراف ما در کارها چشم‌پوشی کن.
۱۰.۱۴	«رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَ کَفِّرْ عَنَّا سَیئَاتِنَا» (آل عمران، ۱۹۳)	یا ستار! گناهان ما را ببخش و بدی‌های ما را بپوشان، تا عیب‌های ما بر خلق آشکار نگردد.
۱۰.۱۵	«رَبَّنَا إِنَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَ قِنَا عَذَابَ النَّارِ» (آل عمران، ۱۶)	بارالها! ما به صدق و یقین ایمان آوردیم. پس ما را بیامرز و از عذاب آتش نگاه دار.
۱۰.۱۶	«رَبَّنَا لاَ تُؤَاخِذْنَا إِن نَّسِینَا أَوْ أَخْطَأْنَا…» (بقره، ۲۸۶)	مولای ما! ما را بر خطاها و فراموشی‌ها مؤاخذه مکن. بار سنگین بر ما منه، و از آنچه طاقتش نداریم، رها کن. ما را عفو کن، بیامرز و رحم کن، و بر کافران یاری ده.
۱۰.۱۷	«رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَ لِإِخْوَانِنَا الَّذِینَ سَبَقُونَا بِالْإِیمَانِ» (حشر، ۱۰)	پروردگارا! ما و برادرانمان را که در ایمان بر ما پیشی گرفتند، بیامرز. (دعا برای مؤمنان پیشین)
۱۰.۱۸	«إِنِّی تُبْتُ إِلَیکَ وَ إِنِّی مِنَ الْمُسْلِمِینَ» (احقاف، ۱۵)	یا توّاب! ما به سوی تو بازمی‌گردیم و توبه می‌کنیم، و ما را در زمرهٔ مسلمانان و تسلیم‌شدگان قرار ده.
۱۰.۱۹	«رَّبِّ اغْفِرْ وَ ارْحَمْ وَ أَنتَ خَیرُ الرَّاحِمِینَ» (مؤمنون، ۱۱۸)	خداوندا! ما را بیامرز و بر ما رحمت کن، که تو بهترین رحم‌کنندگان بر بندگان هستی.
۱۰.۲۰	«رَبَّنَا اغْفِرْ لِی وَ لِوَالِدَی وَ لِلْمُؤْمِنِینَ یوْمَ یقُومُ الْحِسَابُ» (ابراهیم، ۴۱)	یا عدل! مرا و پدر و مادرم را و همهٔ مؤمنان را، در آن روز که حساب بر پا می‌شود، بیامرز.
۱۰.۲۱	«رَبَّنَا وَسِعْتَ کُلَّ شَیءٍ رَّحمَهً وَ عِلْمًا فَاغْفِرْ لِلَّذِینَ تَابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبِیلَکَ وَقِهِمْ عَذَابَ الْجَحِیمِ» (غافر، ۷)	ای رحمان! رحمت و علم تو همه چیز را فرا گرفته است. پس توبه‌کنندگان و پیروان راه خویش را بیامرز و از عذاب دوزخ نگاه دار.

 

۱۱. باب توکل و اعتماد به خدا

 

ش.	دعا (قرآنی)	بیان مسجع
۱۱.۱	«اللهُ رَبِّی عَلَیهِ تَوَکَّلْتُ وَ إِلَیهِ أُنِیبُ» (هود، ۸۸)	خداوند پروردگار ماست، بر او توکل کردم و به سوی او بازمی‌گردم. دل ما به کرم او خوش است و جان ما به فضل او آرام.
۱۱.۲	«رَّبَّنَا عَلَیکَ تَوَکَّلْنَا وَ إِلَیکَ أَنَبْنَا وَ إِلَیکَ الْمَصِیرُ» (ممتحنه، ۴)	پروردگارا! ما بر تو توکل کردیم و به سوی تو بازگشتیم. فرجام کار و سرنوشت ما، به سوی توست و جز تو مقصد ما نیست.
۱۱.۳	«وَسِعَ رَبُّنَا کُلَّ شَیءٍ عِلْمًا عَلَی الله تَوَکَّلْنَا» (اعراف، ۸۹)	علم پروردگار ما بر همه چیز احاطه دارد. ما بر خدای دانای خویش توکل کردیم و سرنوشت را به او سپردیم.
۱۱.۴	«وَ مَا تَوْفِیقِی إِلاَّ بِاللهِ عَلَیهِ تَوَکَّلْتُ وَ إِلَیهِ أُنِیبُ» (هود، ۸۸)	توفیق ما جز به یاری تو نیست. بر تو توکل کردم و به سوی تو بازمی‌گردم. (توفیق را از تو می‌جوییم، و جز تو حاجتی نداریم).
۱۱.۵	«هُوَ رَبِّی لا إِلَهَ إِلاَّ هُوَ عَلَیهِ تَوَکَّلْتُ وَ إِلَیهِ مَتَابِ» (رعد، ۳۰)	او پروردگار من است. معبودی جز او نیست. بر او توکل کردم و بازگشت ما به سوی اوست.
۱۱.۶	«حَسْبُنَا اللهُ سَیؤْتِینَا اللهُ مِن فَضْلِهِ وَ رَسُولُهُ إِنَّا إِلَی الله رَاغِبُونَ» (توبه، ۵۹)	خداوند ما را کافی است. به زودی او و رسولش از فضل خود به ما می‌بخشند. ما تنها به رضای او راغبیم و از او می‌جوییم.
۱۱.۷	«حَسْبِیَ اللهُ لا إِلَـهَ إِلاَّ هُوَ عَلَیهِ تَوَکَّلْتُ وَ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ» (توبه، ۱۲۹)	خداوند مرا کفایت می‌کند. هیچ معبودی جز او نیست. بر او توکل کردم، او صاحب عرش بزرگ است.
۱۱.۸	«مَا شَاء‌اللهُ لَا قُوَّهَ إِلَّا بِالله» (کهف، ۳۹)	آنچه خدا خواست، همان شد. هیچ قوتی و نیرویی جز از ناحیهٔ او نیست. همه نعمت‌ها از اوست و همه توانایی‌ها از او.

 

۱۲. باب تفویض (واگذاری امور به خدا)

۱۲.۱. «أُفَوِّضُ أَمْرِی إِلَی اللهِ إِنَّ اللهَ بَصِیرٌ بِالْعِبَادِ» (غافر، ۴۴)

حقّا! ما بندگان کور و تو بینای بی‌همتایی. ما کارساز خویش نه توانی داشتیم، نه علمی و نه قوتی. پس، زمام امور خویش به تو واگذار کردیم. ای بصیر بر احوال بندگان! ما را در کار خویش بپذیر و به لطف خویش کار ما را به سامان برسان.

 

۱۳. باب حمد و ستایش الهی

 

ش.	دعا (قرآنی)	بیان مسجع
۱۳.۱	«الْحَمدللهِ الَّذِی أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ…» (فاطر، ۳۴-۳۵)	ستایش برای خدایی است که اندوه از دل ما بَرکَند و غبار غم از دیدهٔ ما زدود. او غفور است و شکور و ما را در سرای اقامت خود جای داد، که نه در آنجا رنجی است و نه سستی.
۱۳.۲	«الحَمدلله الَّذِی نَجِّنَا مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ» (مؤمنون، ۲۸)	حمد مخصوص خدایی است که ما را از قوم ستمگر و تاریک‌دل نجات داد و ما را به ساحل امن و ایمان رساند.
۱۳.۳	«الْحَمدُ لله رَبِّ الْعَالَمِینَ» (فاتحه، ۲؛ و موارد دیگر)	همهٔ حمدها و همهٔ ستایش‌ها از آن پروردگار عالمین است، که مالک و مربی همهٔ مخلوقات است.
۱۳.۴	«الْحَمدُ لِلَّهِ الَّذِی صَدَقَنَا وَعْدَهُ…» (زمر، ۷۴)	ستایش از آن پروردگاری است که به وعدهٔ خود وفا کرد و سرزمین بهشت را میراث ما قرار داد. چه نیکوست پاداش عمل‌کنندگان.
۱۳.۵	«الَحمدُ لله الَّذِی هَدَانَا لِهَـذَا…» (اعراف، ۴۳)	حمد برای خدایی است که ما را به این نیکویی‌ها رهنمون شد. اگر هدایت او نبود، ما را به این راه راهی نبود.
۱۳.۶	«الحَمْدُ لله الَّذِی فَضَّلَنَا عَلَی کَثِیرٍ مِّنْ عِبَادِهِ الْمُؤْمِنِینَ» (نمل، ۱۵)	ستایش از آن خداوندی است که ما را بر بسیاری از بندگان مؤمن خویش برتری داد و نعمت فضل را بر ما تمام کرد.
۱۳.۷	«الحَمدُ لله وَ سَلَامٌ عَلَی عِبَادِهِ الَّذِینَ اصْطَفَی» (نمل، ۵۹)	حمد از آن خداست و سلام بر برگزیدگان او. ما را در زمرهٔ مصطفی و برگزیدگان خود قرار ده.
۱۳.۸	«الْحَمْدُ لله الَّذِی لَمْ یتَّخِذْ وَلَدًا…» (اسراء، ۱۱۱)	ستایش برای پروردگاری است که نه فرزندی برگزید، نه در حکومتش شریکی داشت، و نه از ذلت، یاوری گرفت. ما را به تکبیر و بزرگی او، از هرچه پستی است، دور کن.

 

۱۴. باب دعا برای همسر (و خانواده)

۱۴.۱. «رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَ ذُرِّیاتِنَا قُرَّهَ أَعْینٍ…» (فرقان، ۷۴)

یا ربّ! همسر و فرزندان ما را نور چشم ما گردان، تا دیدگان ما به سلامتی و صلاح ایشان روشن شود. و ما را قبلهٔ متّقیان و پیشوای نیکوکاران قرار ده، تا صلاح ما سایهٔ صلاح دیگران باشد.

 

۱۵. باب دعا برای پدر و مادر

۱۵.۴. «رَّبِّ ارْحَمْهُمَا کَمَا رَبَّیانِی صَغِیرًا» (اسراء، ۲۴)

پروردگارا! پدر و مادرم که در کوچکی به عشق مرا پرورش دادند و به مهر بر من بخشش کردند، اینک به بزرگواری خود، بر ایشان رحمت آور. باران مهربانی خویش بر قبر و دلشان ببار، که درگاه تو، خانهٔ مغفرت است و جایگاه عنایت.

ش.	دعا (قرآنی)	بیان مسجع
۱۵.۱	«رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ لِوَالِدَی» (نوح، ۲۸)	پروردگارا! مرا و پدر و مادرم را بیامرز. پدر و مادرم که در کوچکی به عشق مرا پرورش دادند و به مهر بر من بخشش کردند، اینک به بزرگواری خود، بر ایشان رحمت آور. باران مهربانی خویش بر قبر و دلشان ببار، که درگاه تو، خانهٔ مغفرت است و جایگاه عنایت.
۱۵.۲	«وَ اغْفِرْ لأَبِی إِنَّهُ کَانَ مِنَ الضَّالِّینَ» (شعراء، ۸۶)	الهی! پدرم را بیامرز، گرچه او از جملهٔ گمراهان بود. رحمت تو عظیم است و فضل تو دائم.
۱۵.۳	«رَبَّنَا اغْفِرْ لِی وَ لِوَالِدَی وَ لِلْمُؤْمِنِینَ یوْمَ یقُومُ الْحِسَاب» (ابراهیم، ۴۱)	یا عدل! مرا و پدر و مادرم و همهٔ مؤمنان را، در روزی که حساب بر پا می‌شود، بیامرز.
۱۵.۴	«رَّبِّ ارْحَمْهُمَا کَمَا رَبَّیانِی صَغِیرًا» (اسراء، ۲۴)	مهربانا! همان‌گونه که در کوچکی مرا با لطف تربیت کردند، اینک به بزرگواری خود، بر ایشان رحمت آور.

 

۱۶. باب دعا برای برادر

۱۶.۱. «رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ لِأَخِی وَ أَدْخِلْنَا فِی رَحْمَتِکَ…» (اعراف، ۱۵۱)

یا ارحم الراحمین! بر من و برادر من به یک نظاره نگاه کن، و هر دو را از گناه دور دار. ما را به دایرهٔ رحمت خود درآور، که جز در آغوش رحمانیت تو، جای امن نیست و جز بر درگاه عزّت تو، تکیه‌گاه نیست.

 

۱۷. باب دعا برای فرزندان و نوادگان (ذریه)

 

ش.	دعا (قرآنی)	تحلیل مسجع
۱۷.۱	«رَبِّ هَبْ لِی مِنَ الصَّالِحِینَ» (صافات، ۱۰۰)	خداوندا! به من از صالحان، فرزندانی نیکوکار ببخش، تا مایهٔ آرامش و سعادت ما باشند.
۱۷.۲	«رَبَّنَا وَ اجْعَلْنَا مُسْلِمَینِ لَکَ وَ مِن ذُرِّیتِنَا أُمَّهً مُّسْلِمَهً لَّکَ» (بقره، ۱۲۸)	پروردگارا! ما را تسلیم فرمان خود گردان، و از دودمان ما امتی مسلمان و فرمانبردار به وجود آور.
۱۷.۳	«رَبِّ اجْعَلْنِی مُقِیمَ الصَّلاَهِ وَ مِن ذُرِّیتِی رَبَّنَا وَ تَقَبَّلْ دُعَاء» (ابراهیم، ۴۰)	یا صمد! مرا بر پا کنندهٔ نماز کن، و فرزندانم را نیز چنین فرما. و در پایان، این دعای ما را بپذیر.
۱۷.۴	«رَبِّ هَبْ لِی مِن لَّدُنْکَ ذُرِّیهً طَیبَهً إِنَّکَ سَمِیعُ الدُّعَاء» (آل عمران، ۳۸)	خداوندا! از نزد خویش، فرزند پاکیزه‌ای به من عطا فرما، که تو دعای بندگان را می‌شنوی.
۱۷.۵	«رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَ ذُرِّیاتِنَا قُرَّهَ أَعْینٍ…» (فرقان، ۷۴)	بارالها! همسران و فرزندان ما را نور چشم ما قرارده، و ما را قبلهٔ متّقیان و پیشوای نیکوکاران گردان.
۱۷.۶	«رَبِّ لَا تَذَرْنِی فَرْدًا وَ أَنتَ خَیرُ الْوَارِثِینَ» (انبیاء، ۸۹)	پروردگارا! مرا در این جهان تنها مگذار و فرزند برومندی عطا کن. تو بهترین وارثانی و نیکوترین بازماندگان.
۱۷.۷	«وَ أَصْلِحْ لِی فِی ذُرِّیتِی» (احقاف، ۱۵)	الهی! فرزندان مرا صالح گردان و نسل مرا به نیکویی و ایمان بدار.

 

۱۸. باب دعا برای مؤمنان (عمومی)

 

ش.	دعا (قرآنی)	تحلیل مسجع
۱۸.۱	«رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ لِوَالِدَی وَ لِمَن دَخَلَ بَیتِی مُؤْمِنًا وَ لِلْمُؤْمِنِینَ» (نوح، ۲۸)	یا غفار! مرا، پدر و مادرم را، و هر مؤمنی که در خانهٔ ما وارد شد، بیامرز. و بر جمیع مردان و زنان با ایمان رحمت خویش را گستران.
۱۸.۲	«رَبَّنَا اغْفِرْ لِی وَ لِوَالِدَی وَ لِلْمُؤْمِنِینَ یوْمَ یقُومُ الْحِسَابُ» (ابراهیم، ۴۱)	یا عدل! مرا و پدر و مادرم و همهٔ مؤمنان را، در روزی که حساب بر پا می‌شود، بیامرز.
۱۸.۳	«رَبَّنَا وَسِعْتَ کُلَّ شَیءٍ رَّحْمَهً وَ عِلْمًا…» (غافر، ۷-۹)	ای رحمان! رحمت و علم تو همه چیز را فرا گرفته است. توبه‌کنندگان را بیامرز و از عذاب نگاه دار. ما را با خاندان صالح و همسران و فرزندان مؤمن، در جنات عدن جای ده.
۱۸.۴	«ربَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَ لإِخْوَانِنَا الَّذِینَ سَبَقُونَا بِالْإِیمَانِ…» (حشر، ۱۰)	پروردگارا! ما و برادرانمان را که در ایمان بر ما پیشی گرفتند، بیامرز. و در دل ما کینه و غلّی نسبت به مؤمنان ننه، که تویی مهربان و رحیم.

 

۱۹. باب طلب فزونی ثروت و برکت

۱۹.۱. «مَا شَاء اللهُ لا قُوَّهَ إِلا بِاللهِ» (کهف، ۳۹)

ای قوی! ما به قوت خویش، هیچ نتوانیم و به خواست خویش، اندک نتوانیم. آنچه را تو خواستی، آن شد. پس، برکت را از گنجینهٔ غیب خویش بر ما فرو فرست، و نیروی ما را مضایقه مکن.

 

۲۰. باب طلب افزون شدن نورانیت

۲۰.۱. «رَبَّنَا أَتْمِمْ لَنَا نُورَنَا» (تحریم، ۸)

ای نور نورها! ما را در تاریکی نفس و ظلمت زمانه رها مکن. نور ایمان ما را کامل کن، و چراغ معرفت ما را تمام گردان، تا در روز حساب و سؤال، ما را از خجلت و شرمندگی در امان داری.

 

۲۱. باب طلب افزون شدن علم و دانش

 

ش.	دعا (قرآنی)	بیان مسجع
۲۱.۱	«رَّبِّ زِدْنِی عِلْمًا» (طه، ۱۱۴)	یا علیم! ما را از جهل به معرفت برسان، و از ظنّ به یقین بازآوران. علم ما را فزونی بخش، تا بر اسرار کائنات و بر حقایق بندگی آگاه شویم.
۲۱.۲	«وَ أَرِنَا مَنَاسِکَنَا» (بقره، ۱۲۸)	خداوندا! ما را طرز عبادتمان را نشان ده، و راه و رسم بندگی را به ما بیاموز، تا در عینیت عمل، راه به کمال ببریم.

 

۲۲. باب سربلندی و آبرومندی در روز قیامت

 

ش.	دعا (قرآنی)	بیان مسجع
۲۲.۱	«وَ لَا‌تُخْزِنِی یوْمَ یبْعَثُونَ» (شعراء، ۸۷)	یا ستّار! در آن روز که مردمان برانگیخته می‌شوند، مرا شرمنده و رسوا مکن، که خواری آن روز، بزرگترین عذاب است.
۲۲.۲	«رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدتَّنَا عَلَی رُسُلِکَ وَ لاَ تُخْزِنَا یوْمَ الْقِیامَهِ…» (آل عمران، ۱۹۴)	ای صادق الوعد! آنچه بر زبان رسولان وعده کردی، ما را از آن بی‌نصیب مکن. و ما را در روز رستاخیز، رسوا مگردان، که وعدهٔ تو حق است و تخلف در آن راه نیست.

 

۲۳. باب شرح صدر (گشایش سینه)

۲۳.۱. «رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی» (طه، ۲۵)

یا فتاح! دل ما تنگ است و سینهٔ ما از هجوم آلام آکنده. گشایشی در صدر ما انداز، تا بار سخن را به تحمل برگیریم، و بار غم را به صبوری بپذیریم. تویی که کلید سینه‌های بسته را در اختیار داری.

 

۲۴. باب صبر و ثبات قدم در مسیر حق و دوری از گمراهی

 

ش.	دعا (قرآنی)	بیان مسجع
۲۴.۱	«رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَینَا صَبْراً وَ ثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَ انصُرْنَا عَلَی الْقَوْمِ الْکَافِرِینَ» (بقره، ۲۵۰)	پروردگارا! صبر را بر ما ببار، تا دل از یأس و جان از سستی پاک شود. قدم ما را بر راه خود استوار گردان، و ما را بر کافران پیروز کن.
۲۴.۲	«رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَینَا صَبْرًا وَ تَوَفَّنَا مُسْلِمِینَ» (اعراف، ۱۲۶)	خداوندا! صبر و استقامت را بر ما فروریز، و ما را با لباس تسلیم و رضا بمیران.
۲۴.۳	«رَبَّنَا لاَ تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَیتَنَا» (آل عمران، ۸)	بارالها! دل‌های ما را پس از آنکه به هدایت خویش رساندی، از راه حق و صواب منحرف مگردان.
۲۴.۴	«ربَّنَا وَ اجْعَلْنَا مُسْلِمَینِ لَکَ وَ مِن ذُرِّیتِنَا أُمَّهً مُّسْلِمَه لَّکَ» (بقره، ۱۲۸)	یا ودود! ما و دودمان ما را تسلیم و فرمانبردار خویش قرار ده، تا در هر لحظه و هر عمل، بندهٔ خالص تو باشیم.
۲۴.۵	«وَ اجْنُبْنِی وَ بَنِی أَن نَّعْبُدَ الأَصْنَامَ» (ابراهیم، ۳۵)	الهی! من و فرزندانم را از پرستش بت‌ها و هرچه غیر توست، دور نگاه دار. ما را به توحید خویش عادت ده و از شرک پاک کن.

 

۲۵. باب طلب صفای باطن و دوری از کینه نسبت به دیگران

۲۵.۱. «وَ لَاتَجْعَلْ فِی قُلُوبِنَا غِلًّا لِّلَّذِینَ آمَنُوا…» (حشر، ۱۰)

یا ودود! دل ما را خزانه‌خانهٔ محبت خویش گردان، و از آلودگی کینه و پلیدی حسد پاک کن. ما را دوستدار دوستان خویش گردان، که تو خود رئوفی و رحیم، و ما را نیز به رأفت و محبت فرمان دادی.

 

۲۶. باب طلب رحمت و رشد الهی

 

ش.	دعا (قرآنی)	بیان مسجع
۲۶.۱	«رَبَّنَا آتِنَا مِن لَّدُنکَ رَحْمَهً وَ هَیئْ لَنَا مِنْ أَمْرِنَا رَشَدًا» (کهف، ۱۰)	پروردگارا! ما را از سوی خودت رحمتی عطا کن، و در کار ما راه نجات و رشد فراهم ساز.
۲۶.۲	«رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ لأَخِی وَ َأَدْخِلْنَا فِی رَحْمَتِکَ وَ أَنتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِینَ» (اعراف، ۱۵۱)	یا ارحم الراحمین! بر من و برادرم آمرزش فرست، و ما را در رحمت خود داخل گردان، که تو مهربان‌ترین مهربانانی.
۲۶.۳	«وَهَبْ لَنَا مِن لَّدُنکَ رَحْمَهً إِنَّکَ أَنتَ الْوَهَّابُ» (آل عمران، ۸)	خداوندا! از نزد خویش، رحمتی بر ما ببخش، که تویی بسیار بخشنده و عطاکننده.
۲۶.۴	«رَبِّ اغْفِرْ وَ ارْحَمْ وَ أَنتَ خَیرُ الرَّاحِمِینَ» (مؤمنون، ۱۱۸)	پروردگارا! ما را بیامرز و بر ما رحمت کن، که تو بهترین رحم‌کنندگان بر بندگان هستی.
۲۶.۵	«رَبَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا وَ ارْحَمْنَا وَ أَنتَ خَیرُ الرَّاحِمِینَ» (مؤمنون، ۱۰۹)	بارالها! ما به تو ایمان آوردیم. پس ما را بیامرز و بر ما رحم کن، که تو بهترین رحم‌کنندگانی.

 

۲۷. باب طلب یاور و وزیر

۲۷.۱. «وَاجْعَل لِّی وَزِیرًا مِّنْ أَهْلِی…» (طه، ۲۹-۳۵)

مولای ما! ما در کار بندگی و امر تبلیغ، به یاری نیک نیازمندیم. وزیر و معین ما را از اهل ما برگزین، تا پشت ما به او محکم شود و توان ما در تسبیح و ذکر تو افزون گردد. تو بر احوال ما بصیر بوده‌ای و از نیت ما آگاه.

 

۲۸. باب طلب توفیق در شکر نعمت‌ها و اعمال شایسته

ش.	دعا (قرآنی)	بیان مسجع
۲۸.۱	«رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ…» (نمل، ۱۹ و احقاف، ۱۵)	یا شکور! شکر نعمت‌های خود را بر من الهام کن. توفیق ده تا کاری صالح کنم که موجب رضایت توست، نه موجب مذمت.
۲۸.۲	«قالَ رَبِّ بِما اَنعَمتَ عَلَی فَلَن اَکونَ ظَهیراَ لِلمُجرِمینَ» (قصص، ۱۷)	موسای کلیم گفت: «به شکرانهٔ این نعمت که به من عطا کردی، هرگز یاور بدکاران و مجرمان نخواهم بود.» ما را نیز از یاری گنهکاران دور کن.
۲۸.۳	«وَ مَا تَوْفِیقِی إِلاَّ بِاللهِ عَلَیهِ تَوَکَّلْتُ وَ إِلَیهِ أُنِیبُ» (هود، ۸۸)	توفیق ما جز به خدا نیست. بر او توکل کردم و به سوی او بازمی‌گردم. (توفیق را از تو می‌جوییم، و جز تو حاجتی نداریم).

 

۲۹. باب طلب سلطنت بی‌نظیر

۲۹.۱. «رَبِّ اغْفِرْ لِی وَ هَبْ لِی مُلْکًا لاینبَغِی لاحَدٍ مِّنْ بَعْدِی…» (ص، ۳۵)

یا وهّاب! ما را ببخش و پادشاهی‌ای عظیم و بی‌مانند ارزانی کن، که پس از ما، کسی بدان نرسد. تویی که بسیار می‌بخشی و بی‌اندازه عطا می‌کنی.

 

۳۰. باب طلب روزی و برکات

 

ش.	دعا (قرآنی)	بیان مسجع
۳۰.۱	«رَبِّ إِنِّی لِمَا أَنزَلْتَ إِلَی مِنْ خَیرٍ فَقِیرٌ» (قصص، ۲۴)	پروردگارا! هر خیر و نیکی که بر من فرستی، من به آن نیازمندم. ما را از فقر و نیاز به دیگران رها کن.
۳۰.۲	«اللَّهُمَّ رَبَّنَا أَنزِلْ عَلَینَا مَآئِدَهً مِّنَ السَّمَاء…» (مائده، ۱۱۴)	خداوندا! از آسمان مائده‌ای بر ما بفرست، تا برای اول و آخر ما عید و نشانهٔ عظمت تو باشد. روزی ما را برسان، که تو بهترین روزی‌دهندگانی.
۳۰.۳	«وَ ارْزُقْهُم مِّنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ یشْکُرُونَ» (ابراهیم، ۳۷)	الهی! از ثمرات و برکات به ایشان روزی ده، شاید که شکر تو را به جای آرند.

 

۳۱. باب صلابت زبان و سخن‌آوری

۳۱.۱. «وَ احْلُلْ عُقْدَهً مِّن لِّسَانِی یفْقَهُوا قَوْلِی*» (طه، ۲۷-۲۸)

یا لطیف! زبان ما را از عقده‌ها رها کن و از بسته‌شدگی بگشا، تا سخن ما را فهم کنند و کلام ما را به جان بپذیرند. زبان ما را آلت هدایت و ابزار بندگی خویش گردان.

 

۳۲. باب طلب حکمت و دانش

۳۲.۱. «رَبِّ هَبْ لِی حُکْمًا» (شعراء، ۸۳)

ای حکیم مطلق! ما را نه تنها علم، بلکه حکمت بخش، تا بدانچه می‌دانیم عمل کنیم، و در کارها به صواب حکم کنیم. حکمت، نور دل است و راهبر عمل، پس ما را از این نور محروم مگردان.

 

۳۳. باب طلب هدایت از خداوند و عدم بازگشت به گمراهی

 

ش.	دعا (قرآنی)	بیان مسجع
۳۳.۱	«عَسَی رَبِّی أَن یهْدِینِی سَوَاءالسَّبِیلِ» (قصص، ۲۲)	امید ما بر آن است که پروردگار ما، ما را به راه راست و میانه هدایت کند، تا از افراط و تفریط دور بمانیم.
۳۳.۲	«اهدِنَا الصِّرَاطَ المُستَقِیمَ…» (فاتحه، ۶-۷)	ما را به راه راست و آشکار هدایت کن. راه نعمت‌یافتگان، نه راه غضب‌شدگان و گمراهان.
۳۳.۳	«رَبَّنَا لاَتُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَیتَنَا وَهَبْ لَنَا مِن لَّدُنکَ رَحْمَهً…» (آل عمران، ۸)	پروردگارا! دل‌های ما را پس از هدایت، منحرف مگردان، و از رحمت خویش بر ما ببخش، که تو بسیار بخشنده‌ای.

 

۳۴. باب طلب نعمت الهی در دنیا و آخرت

 

ش.	دعا (قرآنی)	بیان مسجع
۳۴.۱	«رَبَّنَا آتِنَا فِی الدُّنْیا حَسَنَهً وَ فِی الآخِرَهِ حَسَنَهً وَ قِنَا عَذَابَ النَّارِ» (بقره، ۲۰۱)	پروردگارا! به ما در دنیا و آخرت، نیکی و حسنه عطا کن، و ما را از شعله‌های آتش و عذاب فراق در امان دار.
۳۴.۲	«وَ اکْتُبْ لَنَا فِی هَـذِهِ الدُّنْیا حَسَنَهً وَ فِی الآخِرَه» (اعراف، ۱۵۶)	الهی! برای ما در این دنیا و سرای دیگر، نیکی و سعادت مقرر فرما. (نیکی‌ای که دائم و پایدار باشد).

 

۳۵. باب فراهم آمدن منزل و مسکن مناسب

۳۵.۱. «رَّبِّ أَنزِلْنِی مُنزَلًا مُّبَارَکًا وَ أَنتَ خَیرُ الْمُنزِلِینَ» (مؤمنون، ۲۹)

پروردگارا! ما را در منزلگاهی مبارک و سعادتمند فرود آور. تویی که بهترین خانه‌دهندگانی و نیکوترین فرودآورندگان. ما را در دنیا آرامش و در آخرت مقام جاویدان بخش.

 

۳۶. باب طلب اجابت دعا

۳۶.۱. «رَبَّنَا وَ تَقَبَّلْ دُعَاء» (ابراهیم، ۴۰)

ای شنوندهٔ آواز دل! این نالهٔ ما از دل برخاسته است و به آستان تو رسیده. دعای ما را از رحمت خود اجابت کن و خواستهٔ ما را به کرم خود برآورده کن، که جز تو قبول‌کنندهٔ توبه‌ها نیست.

 

۳۷. باب طلب قبولی طاعات و عبادات

 

ش.	دعا (قرآنی)	تحلیل مسجع
۳۷.۱	«رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّکَ أَنتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ» (بقره، ۱۲۷)	پروردگارا! طاعات ما را بپذیر، که تویی که همه رازها را می‌دانی و همه نداها را می‌شنوی.
۳۷.۲	«رَب إِنِّی نَذَرْتُ لَکَ مَا فِی بَطْنِی مُحَرَّرًا فَتَقَبَّلْ مِنِّی إِنَّکَ أَنتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ» (آل عمران، ۳۵)	خداوندا! آنچه در دل دارم، برای تو نذر کردم. پس از من بپذیر، که تو شنوا و دانایی.

 

۳۸. باب مدح و توصیف الهی (همراه با طلب)

 

ش.	دعا (قرآنی)	بیان مسجع
۳۸.۱	«اللَّهُمَّ فَاطِرَ السَّمَوَاتِ وَ الأَرْضِ عَالِمَ الْغَیبِ وَ الشَّهَادَهِ…» (زمر، ۴۶)	ای آفرینندهٔ آسمان‌ها و زمین! ای دانای غیب و آشکار! تو در میان بندگان در آنچه اختلاف داشتند، داوری خواهی کرد.
۳۸.۲	«رَبِّ احْکُم بِالْحَقِّ وَ رَبُّنَا الرَّحْمَنُ الْمُسْتَعَانُ عَلَی مَا تَصِفُونَ» (انبیاء، ۱۱۲)	پروردگارا! به حق داوری فرما، و تو رحمانی که در برابر نسبت‌های ناروا از تو استمداد می‌طلبیم.
۳۸.۳	«فَتَقَبَّلْ مِنِّی إِنَّکَ أَنتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ» (آل عمران، ۳۵)	یا سمیع! از من بپذیر، که تویی شنوا بر همهٔ نداها، و دانا بر همهٔ رازها.
۳۸.۴	«رَبَّنَا إِنَّکَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِی وَ مَا نُعْلِنُ…» (ابراهیم، ۳۸)	پروردگارا! تو می‌دانی آنچه را ما پنهان و یا آشکار می‌کنیم. چیزی در زمین و آسمان بر خدا پنهان نیست.
۳۸.۵	«رَبِّ قَدْ آتَیتَنِی مِنَ الْمُلْکِ وَ عَلَّمْتَنِی مِن تَأْوِیلِ الأَحَادِیثِ…» (یوسف، ۱۰۱)	ای فاطر آسمان‌ها و زمین! تو بخش عظیمی از حکومت به من بخشیدی و تعبیر خواب‌ها را به من آموختی. تو ولی و سرپرست من در دنیا و آخرت هستی.
۳۸.۶	«وَسِعَ رَبَّنَا کُلَّ شَیءٍ عِلْمًا» (اعراف، ۸۹)	علم پروردگار ما به همه چیز احاطه دارد و از هرچه هست، آگاه‌تر است.
۳۸.۷	«وَ أَدْخِلْنَا فِی رَحْمَتِکَ وَ أَنتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِینَ» (اعراف، ۱۵۱)	ما را در رحمت خود داخل فرما، که تو مهربان‌ترین رحم‌کنندگانی.
۳۸.۸	«وَ هَبْ لَنَا مِن لَّدُنکَ رَحْمَهً إِنَّکَ أَنتَ الْوَهَّابُ…» (آل عمران، ۸-۹)	از سوی خود رحمتی بر ما ببخش، که تو بسیار بخشنده‌ای. تو مردم را برای روزی که تردیدی در آن نیست، جمع خواهی کرد.
۳۸.۹	«رَبَّنَا إِنَّکَ رَؤُوفٌ رَّحِیمٌ» (حشر، ۱۰)	پروردگارا! تویی رئوف و مهربان، و بر ما بندگان، رحمت و عطوفت داری.
۳۸.۱۰	«رَبَّنَا وَسِعْتَ کُلَّ شَیءٍ رَّحْمَهً وَ عِلْمًا» (غافر، ۷)	پروردگارا! رحمت و علم تو همه چیز را فرا گرفته است. (ما را در دایرهٔ این رحمت داخل گردان).

 

۳۹. باب مناجات و دعاهای جامع با حق تعالی

 

ش.	دعا (قرآنی)	تحلیل مسجع
۳۹.۱	«الَّذِینَ یذْکُرُونَ اللّهَ قِیامًا وَ قُعُودًا وَ عَلَی جُنُوبِهِمْ…» (آل عمران، ۱۹۱-۱۹۴)	الهی! ما را از آنان گردان که تو را در هر حالتی یاد می‌کنند. خلق تو باطل نیست. ما را از عذاب آتش نگاه دار، گناهانمان را ببخش و با ابرار بمیران. به ما آنچه وعده دادی، عطا کن.
۳۹.۲	«اللَّهُمَّ مَالِکَ الْمُلْکِ تُؤْتِی الْمُلْکَ مَن تَشَاء…» (آل عمران، ۲۶-۲۷)	بارالها! ای مالک حکومت‌ها! تویی که ملک را به هر کس خواهی می‌دهی و از هر کس خواهی می‌ستانی. عزّت و ذلّت به دست توست. شب را در روز و روز را در شب داخل می‌کنی. بی‌حساب روزی می‌دهی و زنده را از مرده و مرده را از زنده بیرون می‌آوری.
۳۹.۳	«رَبَّنَا إِنَّکَ جَامِعُ النَّاسِ لِیوْمٍ لاَّ رَیبَ فِیهِ إِنَّ اللهَ لاَ یخْلِفُ الْمِیعَادَ» (آل عمران، ۹)	پروردگارا! تو مردم را برای روزی که شکی در آن نیست، جمع خواهی کرد. به یقین، خداوند در وعدهٔ خود تخلف نمی‌کند.
۳۹.۴	«إِنَّ صَلاَتِی وَ نُسُکِی وَ مَحْیای وَ مَمَاتِی لِلّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ» (انعام، ۱۶۲)	نماز و همهٔ عبادات من، و زندگی و مرگ من، همه برای خداوند پروردگار جهانیان است.
۳۹.۵	«رَبَّنَا لاَتُؤَاخِذْنَا إِن نَّسِینَا أَوْ أَخْطَأْنَا…» (بقره، ۲۸۶)	مولای ما! ما را بر خطاها و فراموشی‌ها مؤاخذه مکن. بار سنگین بر ما منه، و از آنچه طاقتش نداریم، رها کن. ما را عفو کن، بیامرز و رحم کن، و بر کافران یاری ده.

 

۴۰. باب طلب مسلمان واقعی بودن و ثبت در زمره شاهدان

 

ش.	دعا (قرآنی)	تحلیل مسجع
۴۰.۱	«رَبَّنَا آمَنَّا فَاکْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِینَ» (مائده، ۸۳)	پروردگارا! ما به تو ایمان آوردیم. پس ما را با گواهان و شاهدان حق بنویس و در زمرهٔ آنان محشور کن.
۴۰.۲	«رَبَّنَا آمَنَّا بِمَا أَنزَلَتْ وَ اتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاکْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِینَ» (آل عمران، ۵۳)	بارالها! ما به آنچه نازل کردی ایمان آوردیم و از رسول تو پیروی کردیم. ما را در زمرهٔ شاهدان حق بنویس.
۴۰.۳	«رَبَّنَا وَ اجْعَلْنَا مُسْلِمَینِ لَکَ وَ مِن ذُرِّیتِنَا أُمَّهً مُّسْلِمَهً لَّکَ» (بقره، ۱۲۸)	خداوندا! ما را تسلیم فرمان خود قرار ده، و از دودمان ما امتی که فرمانبردار تو باشند، به وجود آور.

 

جمع بندی

قرآن کریم، بی‌شک، تنها یک منشور فکری یا کتابی برای هدایت تشریعی صرف نیست؛ بلکه دریایی بی‌کران از مناجات‌های عاشقانه، نیایش‌های خاضعانه و ارتباط مستقیم با حضرت محبوب است. این کتاب آسمانی، خود بهترین الگوی نیایش و اوج سخن گفتن بنده با خالق را به نمایش می‌گذارد.

چنانچه در این مقاله دیدیم، آثار موضوعی نظیر «مناجات‌نامه موضوعی قرآن حکیم»، ما را به عمق این دریای معنوی می‌برد و در کمال وضوح نشان می‌دهد که چگونه آیات نورانی قرآن، زنگار از دل انسان می‌زدایند و روح را به آرامش، طمأنینه و انس حقیقی با خداوند می‌کشانند.

ترتیل و تدبر در این گنجینه‌های قرآنی، تنها به معنای کسب معرفتی تازه و سطحی نیست؛ بلکه در حقیقت، تجربه‌ای عمیق از زندگی معنوی و درک لذت عاشقانه‌ترین وصال‌ها را به ارمغان می‌آورد.

در نهایت، می‌توان چنین نتیجه گرفت که نیایش و دعا، جوهره‌ی بندگی و پلی است نورانی و استوار که میان قلب مشتاق انسان و ساحت قدس معبودش برقرار می‌گردد؛ پلی که مقصد آن چیزی نیست جز رسیدن به آرامش جاودان و مقام وصال الهی.

 

والسلام، «رَّبَّنَا عَلَیکَ تَوَکَّلْنَا وَ إِلَیکَ أَنَبْنَا وَ إِلَیکَ الْمَصِیرُ» (ممتحنه، ۴)

عزیزا! تکیهٔ ما بر دیوار قدرت توست و پناه ما در حصار ولایت تو. ما امور خویش را به دست فضل تو سپردیم و روی دل به عنایت تو آوردیم. ما را بازگشتگاه و سرانجام، به سوی توست، پس در دنیا ما را به کمال رسان و در آخرت ما را به جمال رسان.

منابع

صفوی، سید سلمان (۱۳۹۷). دعاهای قرآنی. قم: انتشارت سلمان آزاده. نسخه الکترونیکی سایت طاقچه.

 

صفوی، سید سلمان (۱۴۰۳). خواص ادعیه و اذکار. تهران: انتشارات تراث اسلامی. نسخه الکترونیکی سایت طاقچه.