تفاوت ۹۹ اسماءالله الحسنی به روایت سنی و شیعه

دکتر سید سلمان صفوی

آکادمی مطالعات ایرانی لندن – LAIS

مقدمه

در آیات قرآن مجید و روایات اسلامی تعبیری به عنوان «اسماء الحسنی» (نام‌های نیک خداوند) وجود دارد.

خداوند تبارک و تعالی فرمود: «وَ لِلّٰهِ الْأَسْمٰاءُ الْحُسْنىٰ فَادْعُوهُ بِهٰا» (اعراف، ۱۸۰). «و برای خدا نام‌های نیکو است، پس او را با آن‌ها بخوانید.»

در روایات متعددی که از طرق اهل بیت (علیهم‌السّلام) و اهل سنت رسیده، تعداد اسماءالله الحسنی نود و نه شمرده شده است. از جمله در روایت معروفی از پیغمبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) می‌خوانیم که فرمود: «ان له تسعه و تسعین اسما (ماه الا واحدا) من احصاها دخل الجنه، انه وتر یحب الوتر» (فخر رازی، محمد بن عمر، شرح اسماءالله الحسنی للرازی، قاهره، مکتبه الکلیات الأزهریه، ۱۴۰۶ق. ص۷۳)، «خداوند نود و نه اسم (یکصد الا یک اسم) دارد، هر کس آنها را شمارش کند وارد بهشت می‌شود، خداوند «فرد» است و «فرد» را دوست دارد.»

«قال رسول الله صلى‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم : إن لله تبارک وتعالى تسعه وتسعین اسما مائه إلا واحدا ، من أحصاها دخل الجنه» (شیخ صدوق، التوحید، ص ۱۹۴)، «خداوند نود و نه اسم (یکصد الا یک اسم) دارد، هر کس آنها را شمارش کند وارد بهشت می‌شود.»

ترتیب و اسامی ۹۹ اسماء الله به روایت اهل سنت عبارتند:

«الرحمن الرحیم الملک القدوس السلام المؤمن المهیمن العزیز الجبار المتکبر الخالق البارئ المصور الغفار القهار الوهاب الرزاق الفتاح العلیم القابض الباسط الخافض الرافع المعز المذل السمیع البصیر الحکم العدل اللطیف الخبیر الحلیم العظیم الغفور العلی الکبیر الحفیظ المقیت الحسیب الجلیل الکریم الرقیب المجیب الواسع الحکیم الودود المجیب الباعث الشهید الحق الوکیل القوی المتین الولی الحمید المحصی المبدئ المعید المحیی الممیت الحی القیوم الواجد الماجد الواحد الصمد القادر المقتدر المقدم المؤخر الأول الآخر الظاهر الباطن الوالی المتعالی البر التواب المنتقم العفو الرءوف مالک الملک ذو الجلال والإکرام المقسط الجامع الغنی المغنی المانع الضار النافع النور الهادی البدیع الباقی الوارث الرشید الصبور» ( فخر رازی، محمد بن عمر، شرح اسماءالله الحسنی للرازی، قاهره، مکتبه الکلیات الأزهریه، ۱۴۰۶ق. نسخه کتابخانه مدرسه فقاهت. صص ۱۵۳– ۳۵۲) فخرازی روایت ابوهریره را ضعیف دانسته است: «النوع الرابع: الناس اتفقوا على أن بعض أسماء اللّه تعالى أعظم من بعض و الترتیب المعتبر بحسب هذا الوجه أن یقدم ما هو أعظم فالأعظم على الترتیب، و روایه أبى هریره رضى اللّه عنه و إن اشتملت فى أولها على هذا الترتیب من حیث إنه بدأ بذکر اللّه تعالى ثم بالرحمن إلا أن هذا الوجه من الترتیب لم یبق مرعیا بعد ذلک. فهذه هى الوجوه المعقوله فى الترتیب و أن شیئا منها ما کان مرعیا فى روایه أبى هریره رضى اللّه عنه و ذلک یدل على ضعف هذه الروایه. أن کثیرا من العلماء سلموا أن هذه الروایه المشتمله على ذکر الأسماء لیست فى غایه القوه،». (فخر رازی، محمد بن عمر، شرح اسماءالله الحسنی للرازی، قاهره، مکتبه الکلیات الأزهریه، ۱۴۰۶ق. ص۸۰– ۸۱)

تصاویر ۹۹ اسماءالله الحسنی به روایت سنی در اینترنت:

اما ترتیب ۹۹ اسماءالله الحسنی به روایت سنی و شیعه متفاوت است. عکسی که در اینترنت مشهور است، اسماء الله به روایت اهل سنت است. اما در در این جا ما روایت معتبر شیخ صدوق از امام صادق راجع به ۹۹ اسم الهی را نقل می کنیم و تصویر آن را نیز به صورت مستطیل ترسیم می کنیم.

اسماء الله به روایت اهل سنت با «الرحمن الرحیم»، شروع می شود و با «الرشید الصبور»، ختم می شود.

اما در روایت شیعه با «الله، الواحد، الاحد، الصمد، الاول، الآخر»، شروع می شود و با «الشکور، العظیم، اللطیف، الشافی»، ختم می شود.

این اسماءالله شامل برخی أسماء ذاتی(مثل: الحی، الله، الواحد، الاحد، الصمد، الاول، الآخر)، صفاتی(مثل سمیع، بصیر، علیم، رحیم، حلیم) و افعالی(مثل حفیظ،، رازق، حمید، مبین، محیط، صانع ) الهی است. (نک صفوی، «دایره ۱۳۴ اسماءالله الحسنی در قرآن، ۲۰۲۵) اکثر این اسماءالله در قران مذکور است و برخی در قرآن نیست مثل «الشافی، الْفَالِقُ، الْوَفِیّ، الدَّیَّان، الْجَوَاد، السَّیِّدُ، السُّبُّوحُ، قَاضِی الْحَاجَات، کَاشِفُ الضُّرِّ، خَیْرُ النَّاصِرِین ».

۹۹ اسماء الله به روایت شیعه:

«حدثنا أحمد بن الحسن القطان ، قال : حدثنا أحمد بن یحیى بن زکریا القطان ، قال : حدثنا بکر بن عبد الله بن حبیب ، قال : حدثنا تمیم بن بهلول ، عن أبیه ، عن أبی الحسن العبدی ، عن سلیمان بن مهران ، عن الصادق جعفر بن محمد ، عن أبیه محمد بن علی ، عن أبیه علی بن الحسین ، عن أبیه الحسین بن علی ، عن أبیه علی بن أبی طالب علیهم‌السلام قال:

« قال رسول الله ( صلّى الله علیه وآله ) : ان لله تبارک وتعالى تسعه وتسعین اسما ، مائه الا واحداً ، من احصاها دخل الجنه ، وهی :

«الله، الواحد، الاحد، الصمد، الاول، الآخر، السمیع، القدیر، القاهر، العلی، الاعلی، الباقی، البدیع، الباریء، الاکرم، الظاهر، الباطن، الحی، الحکیم، العلیم، الحلیم، الحفیظ، الحق، الحسیب، الحمید، الحفی، الرب، الرحمان، الرحیم، الذاریء، الرزاق، الرقیب، الرئوف، الرائی، السلام، المؤمن، المهیمن، العزیز، الجبار، المتکبر، السید، السبوح، الشهید، الصادق، الصانع، الطاهر، العدل، العفو، الغفور، الغنی، الغیاث، الفاطر، الفرد، الفتاح، الفالق، القدیم، الملک، القدوس، القوی، الغریب، القیوم، القابض، الباسط، قاضی الحاجات، المجید، المولی، المنان، المحیط، المبین، المقیت، المصور، الکریم، الکبیر، الکافی، کاشف الضر، الوتر، النور، الوهاب، الناصر، الواسع، الودود، الهادی، الوفی، الوکیل، الوارث، البر، الباعث، التواب، الجلیل، الجواد، الخبیر، الخالق، خیر الناصرین، الدیان، الشکور، العظیم، اللطیف، الشافی.»( شیخ صدوق، التوحید، ص۱۹۴.)

همین روایت را محدث نوری از شیخ صدوق نقل کرده است که خود مهر امضای او بر وثاقت این حدیث است:

«الصدوق فی کتاب التوحید : عن احمد بن الحسن القطان ، عن احمد بن یحیى بن زکریا القطان ، عن بکر بن عبد الله بن حبیب ، عن تمیم بن بهلول ، عن ابیه ، عن ابی الحسن العبدی ، عن سلیمان بن مهران ، عن الصادق جعفر بن محمد ، عن ابیه محمد بن علی ، عن ابیه علی بن الحسین ، عن ابیه الحسین بن علی ، عن ابیه علی بن ابی طالب ( علیهم السلام ) ، قال : « قال رسول الله ( صلّى الله علیه وآله ) : ان لله تبارک وتعالى تسعه وتسعین اسما ، مائه الا واحداً [١] ، من احصاها دخل الجنه ، وهی :

الله ، الاله ، الواحد ، الاحد ، الصمد ، الاول ، الاخر ، السمیع ، البصیر ، القدیر ، القاهر ، العلی ، الاعلى ، الباقی ، البدیع ، البارئ ، الاکرم ، الظاهر ، الباطن ، الحی ، الحکیم ، العلیم ، الحلیم ، الحفیظ ، الحق ، الحسیب ، الحمید ، الحفی ، الرب ، الرحمن ، الرحیم ، الذّارىء ، الرازق ، الرقیب ، الرؤوف ، الرّائی ، السلام ، المؤمن ، المهیمن ، العزیز ، الجبار ، المتکبر ، السید ، السبوح [٢] ، الشهید ، الصادق ، الصانع ، الطاهر ، العدل ، العفو ، الغفور ، الغنی ، الغیاث ، الفاطر ، الفرد ، الفتاح ، الفالق ، القدیم ، الملک ، القدوس ، القوی ، القرى ، القیوم ، القابض ، الباسط ، قاضی ، الحاجات ، المجید ، المولى ، المنان ، المحیط ، المبین ، المقیت ، المصور ، الکریم ، الکبیر ، الکافی ، کاشف الضر ، الوتر ، النور ، الوهاب ، الناصر ، الواسع ، الودود ، الهادی ، الوفی ، الوکیل الوارث ، البر ، الباعث ، التوّاب ، الجلیل ، الجواد ، الخبیر ، الخالق ، خیر الناصرین ، الدیان ، الشکور ، العظیم ، اللطیف ، الشافی » .(محدث نوری، مستدرک الوسائل، ج۵، ص ۲۶۵)

تفاوت‌ها در اسماء الله به روایت سنی و شیعه:

اسامی موجود در روایت سنی (ترمذی) که در روایت شیعه نیستند:

• المصور

• الخافض

• الرافع

• المعز

• المذل

• الحکم

• المحصی

• المبدئ

• المعید

• المحیی

• الممیت

• الواجد

• الماجد

• المقتدر

• المقدم

• المؤخر

• الوالی

• المتعالی

• المنتقم

• مالک الملک

• ذو الجلال والإکرام

• المقسط

• الجامع

• المغنی

• المانع

• الضار

• النافع

• الرشید

• الصبور

اسامی موجود در روایت شیعه که در روایت سنی (ترمذی) نیستند:

1. اللَّهُ

2. الْأَحَدُ

3. الْأَعْلَى

4. الْأَکْرَمُ

5. الْحَفِیُّ

6. الرَّبُّ

7. الذَّارِی

8. الرَّائِی

9. السَّیِّدُ

10. السُّبُّوحُ

11. الصَّادِقُ

12. الصَّانِعُ

13. الطَّاهِرُ

14. الْغِیَاثُ

15. الْفَاطِرُ

16. الْفَرْدُ

17. الْفَالِقُ

18. الْقَدِیمُ

19. الْقَوِیُّ

20. الْقَرِیبُ

21. قَاضِی الْحَاجَاتِ

22. الْمَنَّانُ

23. الْمُحِیطُ

24. الْمُبِینُ

25. الْمُصَوِّرُ

26. الْکَافِی

27. کَاشِفُ الضُّرِّ

28. الْوَتْرُ

29. النَّاصِرُ

30. الْوَفِیُّ

31. الْجَوَادُ

32. خَیْرُ النَّاصِرِینَ

33. الدَّیَّانُ

34. الشَّافِی

اسماءالله مشترک

اسامی مشترک خداوند در روایت سنی و شیعه، به شرح زیر است:

۱٫ الرحمن

۲٫ الرحیم

۳٫ الملک

۴٫ القدوس

۵٫ السلام

۶٫ المؤمن

۷٫ المهیمن

۸٫ العزیز

۹٫ الجبار

۱۰٫ المتکبر

۱۱٫ الخالق

۱۲٫ البارئ

۱۳٫ المصور

۱۴٫ الغفار

۱۵٫ القهار

۱۶٫ الوهاب

۱۷٫ الرزاق

۱۸٫ الفتاح

۱۹٫ العلیم

۲۰٫ القابض

۲۱٫ الباسط

۲۲٫ السمیع

۲۳٫ البصیر

۲۴٫ العدل

۲۵٫ اللطیف

۲۶٫ الخبیر

۲۷٫ الحلیم

۲۸٫ العظیم

۲۹٫ الغفور

۳۰٫ العلی

۳۱٫ الکبیر

۳۲٫ الحفیظ

۳۳٫ المقیت

۳۴٫ الحسیب

۳۵٫ الجلیل

۳۶٫ الکریم

۳۷٫ الرقیب

۳۸٫ المجیب

۳۹٫ الواسع

۴۰٫ الحکیم

۴۱٫ الودود

۴۲٫ الباعث

۴۳٫ الشهید

۴۴٫ الحق

۴۵٫ الوکیل

۴۶٫ القوی

۴۷٫ المتین

۴۸٫ الولی

۴۹٫ الحمید

۵۰٫ الحی

۵۱٫ القیوم

۵۲٫ الواحد

۵۳٫ الصمد

۵۴٫ القادر

۵۵٫ الأول

۵۶٫ الآخر

۵۷٫ الظاهر

۵۸٫ الباطن

۵۹٫ البر

۶۰٫ التواب

۶۱٫ العفو

۶۲٫ الرءوف

۶۳٫ النور

۶۴٫ الهادی

۶۵٫ البدیع

۶۶٫ الباقی

۶۷٫ الوارث

۶۸٫ الشکور

 اسماءالله الحسنی که در قرآن ذکر نشده‌اند اما در روایات سنی و شیعه آمده‌اند، به تفکیک مذهب عبارتند از:

أ. در روایت شیعه (منبع: شیخ صدوق، التوحید، ص۱۹۴)

این اسامی در قرآن نیامده‌اند اما در لیست ۹۹ اسم شیعه وجود دارند:

• السَّیِّدُ (آقا و سرور)

• السُّبُّوحُ (منزّه از هر عیب)

• الصَّانِعُ (سازنده)

• الطَّاهِرُ (پاک مطلق)

• الْغِیَاثُ (فریادرس)

• الْفَرْدُ (( بی‌همتا)

• الْفَالِقُ (شکافنده)

• الْقَدِیمُ (قدیم و بی‌آغاز)

• قَاضِی الْحَاجَاتِ (برآورنده حاجات)

• الْمَنَّانُ (بخشنده بدون منت)

• کَاشِفُ الضُّرِّ (برطرف‌کننده آسیب)

• الْوَتْرُ (فرد و یکتا)

• الْجَوَادُ (بخشنده بی‌منت)

• خَیْرُ النَّاصِرِینَ (بهترین یاری‌کننده)

• الدَّیَّانُ (جزادهنده)

• الشَّافِی (شفابخش)

نکته: این اسامی گرچه مستقیماً در قرآن نیامده‌اند، اما از صفات الهی هستند که در احادیث و ادعیه معتبر مثل دعای مجیر و دعای جوشن کبیر مذکور هستند. و همچنین منافاتی با اسامی الهی در قران و مخالف عقل سلیم نیستند.

ب. در روایت سنی (منبع: شرح اسماءالحسنی فخر رازی)

اسامی غیرقرآنی در لیست سنی:

• الْخَافِضُ (پایین‌آورنده)

• الرَّافِعُ (بالابَرنده)

• الْمَعِزُّ (عزت‌دهنده)

• الْمُذِلُّ (خوارکننده)

• الْمُحْصِی (شمارنده اعمال)

• الْمُبْدِئُ (آغازگر)

• الْمُعِیدُ (بازگرداننده)

• الْمُمِیتُ (میراننده)

• الْمَاجِدُ (باافتخار)

• الْمُقْتَدِرُ (قدرتمند مطلق)

• الْمُقْسِطُ (عدالت‌گستر)

• الْمَانِعُ (بازدارنده)

جمع بندی:

همانطور که مشاهده می‌شود، تفاوت‌های قابل توجهی بین این دو لیست وجود دارد که نشان‌دهنده اختلاف در روایات و استنباط‌ها در تعیین ۹۹ اسم مبارک خداوند در مذاهب مختلف اسلامی است.

در این مقاله، به بررسی و مقایسه اسماءالله الحسنی، در دو روایت اصلی اسلامی، یعنی اهل تسنن(به نقل ابوهریره) و تشیع (به نقل از شیخ صدوق و امام صادق علیه‌السلام)، پرداختیم. اهمیت این نام‌ها در قرآن کریم و روایات متعدد، به عنوان وسیله‌ای برای ذکر الله و نیایش خداوند و راهی برای اقرب الی الله آشکار است.

همانطور که دیدیم، اگرچه هر دو روایت بر عدد نود و نه نام برای خداوند تأکید دارند، اما در چینش و برخی از خود اسامی تفاوت‌هایی وجود دارد. این تفاوت‌ها ناشی از تفاوت روایت ها است؛ برخی اسامی مستقیماً در قرآن کریم ذکر شده‌اند، در حالی که برخی دیگر در احادیث معتبر نبوی و ائمه معصومین (ع) است. این گوناگونی نه تنها به معنای تضاد نیست، بلکه نشان‌دهنده غنای الهیات اسلامی و ابعاد مختلفی است که از طریق آن‌ها می‌توان به شناخت ذات متعالی خداوند نزدیک شد. همه اسامی در این دو روایت معتبر است و خلاف قران و کلام اسلامی نیست. منتهی چینش اسامی خدا در روایت ابوهریره مورد نقد علمای سنی مثل فخر رازی واقع شده است و همچنین آن را ضعیف می دانند، اما روایت شیخ صدوق از امام صادق از محمد رسول الله از نظر علمای برجسته شیعه مثل ابن فهد حلی(عُدّهُ الدّاعی ونَجاحُ السّاعی)، مجلسی بحارالانوار (ج۴، ص۱۸۸) و مستدرک الوسائل (محدث نوری)، ج۵، باب فضل الدعاء بأسماء الله، ص۲۶۵، مورد وثوق است.

شیخ صدوق به سند خود، مرفوعاً از عبدالسلام بن صالح هروی از علی بن موسی الرضا (ع) از پدرانش از علی (ع) روایت کرده است که رسول خدا (ص) فرمود: «براستی برای خداوند عزوجل نود و نه اسم است؛ هر کس خدا را با آن‌ها بخواند، اجابتش می‌کند و هر کس آن‌ها را برشمرده (و بشناسد)، وارد بهشت می‌شود.». وَ قَدْ رَوَى الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ مَرْفُوعاً إِلَى عَبْدِ السَّلَامِ بْنِ صَالِحٍ الْهَرَوِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُوسَى الرِّضَا ع عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِنَّ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ تِسْعَهً وَ تسعون [تِسْعِینَ اسْماً مَنْ دَعَا اللَّهَ بِهَا اسْتَجَابَ لَهُ وَ مَنْ أَحْصَاهَا دَخَلَ الْجَنَّهَ. (ابن فهد حلی(۱۴۰۷ق)،عده الداعی و نجاح الساعی ، ص ۳۱۷)

کتاب شناسی معنای اسماءالله:

در شرح معنای اسماءالله الحسنی، کتب‌ زیادی توسط علمای اسلام به رشته تحریر درآمده است مثل:

ابن عربی، محی الدین، انشاء الدوائر،  ترجمه فارسی محمد خواجوی؛ تهران: انتشارات مولی، ۱۳۹۶ش . چاپ دوم.

ابن عربی، کشف المعنی عن سرّ اسماء الله الحسنی، قم، بخشایش، ۱۴۱۹ق.

ابن فهد حلی، جمال‌الدین، احمد بن محمد اسدی (۱۴۰۷ق) عُدّهُ الدّاعی ونَجاحُ السّاعی. بیروت: دار الکتاب العربی. ص ۳۱۷–۳۳۷. نسخه کتابخانه مدرسه فقاهت.

بیهقى، احمد بن حسین، الاسماء والصفات, بیروت ۱۴۰۵/۱۹۸۴٫

تلمسانى، عفیف الدین، شرح الاسماء الحسنی، استانبول، وقف الدیانه الترکی، ۱۴۳۹ق– ۲۰۱۸م .

سبزواری، ملا هادی، شرح الاسماء اَو شرح دعاء الجوشن الکبیر، به کوشش حبیبى، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۵ ش.

سمعانی، احمد. «روح الأرواح فی شرح اسما الملک الفتاح». تهران. علمی و فرهنگی. ۱۳۸۴.

شریف کاشانی، حبیب الله، خواص و مفاهیم اسماء الحسنی، انشارات صائب، تهران، چاپ سوم، ۱۳۸۵.

صدوق، ابو جعفر محمد(ابن بابویه)، التوحید، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه، بی تا.

صفوی، سید سلمان، تفسیر ساختاری سوره حمد، تهران، سلمان آزاده، ۱۳۹۷ش.

صفوی، سید سلمان، تفسیر عرفانی دعای مجیر، تهران، تراث اسلامی، ۱۴۰۳ش.

صفوی، سید سلمان، علم حروف، تهران، تراث اسلامی، ۱۴۰۳ش.

غزالی، محمد، المقصد الاسنی فی شرح معانی اسماءالله الحسنی، بیروت، دار ابن حزم، ۱۴۲۴ق– ۲۰۰۳م.

فخررازی، محمد بن عمر، شرح اسماءالله الحسنی للرازی، قاهره، مکتبه الکلیات الأزهریه، ۱۴۰۶ق. تجدی چاپ تهران، ۱۳۶۴ش. نسخه کتابخانه مدرسه فقاهت.

منابع

ابن فهد حلی، جمال‌الدین، احمد بن محمد اسدی (۱۴۰۷ق) عُدّهُ الدّاعی ونَجاحُ السّاعی. بیروت: دار الکتاب العربی. ص ۳۱۷–۳۳۷. نسخه کتابخانه مدرسه فقاهت.

صدوق، ابو جعفر محمد(ابن بابویه)، التوحید، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه، بی تا.

فخررازی، محمد بن عمر، شرح اسماءالله الحسنی للرازی، قاهره، مکتبه الکلیات الأزهریه، ۱۴۰۶ق. نسخه کتابخانه مدرسه فقاهت.

محدث نوری، مستدرک الوسائل، قم، مؤسسه آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث ـ ج۵، بی تا.