دایره ۱۳۴ اسماءالله الحسنی در قرآن

دکتر سید سلمان صفوی،

سید صدرالدین صفوی

آکادمی مطالعات ایرانی لندن – LAIS

مقدمه

«وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا»(اعراف، ۱۸۰) و برای خدا نام‌های نیکی است، خدا را به آن بخوانید.

خداوند در قرآن حکیم ۱۳۴ «اسماء الله الحسنی» بیان فرموده است.

خداوند متعال جنبه‌های مختلف خود را در قالب اسماءالله بیان فرموده است. اسماءالله نقش اساسی در انسجام معنایی سوره‌های قرآن دارد. (نک صفوی، تفسیر ساختاری سوره‌ بقره، تفسیر ساختاری سوره آل عمران، تفسیر ساختار معنایی سوره نساء). مثلا پارالل اسماء الحسنی، «رقیب» و «علیم» در سوره نساء. افتتاح و‌ اختتام سوره نساء در پارالل مفهومی اسماءالله الحسنی است. در آیه اول «إِنَّ اللَّهَ کَانَ عَلَیْکُمْ رَقِیبًا» ﴿۱﴾ و در آیه آخر «وَاللَّهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ» ﴿١٧۶﴾ خداوند، که رقیب و محافظ شماست و علم کامل به هر چیز دارد، قوانینی را وضع و ابلاغ می‌کند. این احکام به منظور جلوگیری از گمراهی شما در ابعاد اعتقادی، اخلاقی، معنوی و فقهی هستند تا بدین ترتیب مسیر درست را بیابید و از انحراف مصون بمانید. (نک صفوی،تفسیر ساختار معنایی سوره نساء، ص ۹۵– ۱۰۱).

نمودار اسماءالله در سوره نسا:

قرآن خود تجلی اسماءالله است و شناخت آنها همراه با تزکیه و تهذیب نفس، راهی برای معرفت به حق‌تعالی است.

اسماءالله الحسنی در قرآن به ترتیب الفبایی (پیوسته و با کاما)

نام‌های خداوند به ترتیب الفبایی و به صورت پیوسته، با علامت کاما بین هر نام، آورده شده‌اند:

آخِر، اَحَد، ارحم الراحمین، اسرع الحاسبین، اعلم، اعلى، اقرب، اکرم، اهل التقوی، اهل‌المغفره، اول، اله، ابقى، احسن الخالقین، احکم الحاکمین، الله، بارى، باطن، بدیع، بَرّ، بصیر، توّاب، جامع، جبّار، حسیب، حفیظ، حفى، حکیم، حلیم، حمید، حق، حیّ، خالق، خلاق، خبیر، خیر، خیرالراحمین، خیرالرازقین، خیرالفاصلین، خیرالفاتحین، خیرالغافرین، خیرالماکرین، خیرالمنزلین، خیرالوارثین، خَیْرُ النَّاصِرِینَ، خیرالحاکمین، ذوالجلال و الاکرام، ذوالرحمه، ذوالعرش، ذوالفضل العظیم، ذوالقوه المتین، ذوالطول، ذوالمعارج، ذوانتقام، رؤوف، رب، رحمان، رحیم، رزاق، رفیع الدرجات، رقیب، سلام، سمیع، سریع الحساب، سریع العقاب، شاکر، شدید العذاب، شدید العقاب، شدید المحال، شهید، شکور، صمد، ظاهر، عالِمُ غیبِ السماواتِ و الأرضِ، عالم الغیب و الشهاده، عزیز، عظیم، عفوّ، علام‌الغیوب، علی، علیم، غافرالذنب، غالب، غفار، غفور، غنى، فالق الاصباح، فالق الحب و النوى، فاطر، فتّاح، قابل‌التوب، قادر، قاهر، قدوس، قدیر، قریب، قَائِمٌ، قیوم، قوى، القائم على کل نفس، کبیر، کریم، کافی، لطیف، مالک، ملک، ملیک، مبدى، مبین، محیط، محیى، متعالى، متکبر، متین، مجیب، مجید، مستعان، مصوِّر، مقتدر، مقیت، مؤمن، مولی، مهیمن، نصیر، نور، واحد، واسع، والی، ودود، وهاب، ولی، وکیل، هادی، هو.

کتابشناسی شروح اسماء الحسنی:

در شرح معنای اسماءالله الحسنی، از دیرباز تا کنون کتب‌ متعددی توسط علمای اسلام به رشته تحریر درآمده است. از جمله به کتب‌ ذیل می‌توان اشاره کرد:

ابن عربی، محی الدین، انشاء الدوائر،  ترجمه فارسی محمد خواجوی؛ تهران: انتشارات مولی، ۱۳۹۰ش .

ابن عربی، کشف المعنی عن سرّ اسماء الله الحسنی، قم، بخشایش، ۱۴۱۹ق.

بیهقى، احمد بن حسین الاسماء والصفات, بیروت ۱۴۰۵/۱۹۸۴٫

تلمسانى، عفیف الدین، شرح الاسماء الحسنی، استانبول، وقف الدیانه الترکی، ۱۴۳۹ق– ۲۰۱۸م .

سبزواری، ملا هادی، شرح الاسماء اَو شرح دعاء الجوشن الکبیر، به کوشش حبیبى، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۵ ش.

سمعانی، احمد. «روح الأرواح فی شرح اسما الملک الفتاح». تهران. علمی و فرهنگی. ۱۳۸۴.

شریف کاشانی، حبیب الله، خواص و مفاهیم اسماء الحسنی، انشارات صائب، تهران، چاپ سوم، ۱۳۸۵.

صدوق، ابو جعفر محمد(ابن بابویه)، التوحید، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه، بی تا.

صفوی، سید سلمان، تفسیر ساختاری سوره حمد، تهران، سلمان آزاده، ۱۳۹۷ش.

صفوی، سید سلمان، تفسیر عرفانی دعای مجیر، تهران، تراث اسلامی، ۱۴۰۳ش.

صفوی، سید سلمان، علم حروف، تهران، تراث اسلامی، ۱۴۰۳ش.

غزالی، محمد، المقصد الاسنی فی شرح معانی اسماءالله الحسنی، بیروت، دار ابن حزم، ۱۴۲۴ق– ۲۰۰۳م.

فخررازی، محمد بن عمر، شرح اسماءالله الحسنی للرازی، قاهره، مکتبه الکلیات الأزهریه، ۱۳۹۶ق– ۱۹۷۶م.

فیض کاشانی، محسن، کلمات مکنونه، تهران، انتشارات فراهانی، ۱۳۶۰.

معینی، محسن، کتابشناسی شروح اسماء الحسنی، آیینه پژوهش ۱۳۷۴ شماره ۳۵، ص ۹۹– ۱۰۹ .

هروی، محمد، بحرالغرائب، تصحیح: زهیر طیب، تهران، سفیه، ۱۳۸۳ش.

«دایره ۱۳۴ اسماءالله الحسنی در قرآن»

 

 

تقسیم بندی اسمای الهی:

چالش اصلی تقسیم بندی اسمای الهی اینجاست که بسیاری از اسامی را می‌توان در چند دسته قرار داد. مثلاً “الرحمن” هم صفت ذاتی است هم بیانگر فعل رحمت. لذا باید معیار دقیقی داشته باشم:

برای ذاتی: اسامی مستقل ذات الهی بدون ارتباط با مخلوقات (مثل الواحد)

برای صفاتی: اسامی بیانگر کیفیت دائمی ذات (مثل العلیم)

برای افعالی: اسامی مرتبط با تعامل خدا با جهان (مثل الرزاق)

نکته حساس این است که برخی اسامی مانند “الحی” کاملاً ذاتی هستند، درحالی که “الخلاق” بیشتر افعالی محسوب می‌شود. همچنین باید به ترکیب‌های خاص توجه کنم مثل “ذوالمعارج” که نیاز به تحلیل دقیق دارد.

در مقدمه لاز است اشاره کنیم که این تقسیم‌بندی مورد اجماع نیست و بر اساس رویکرد رایج ارائه می‌شود.

• مرز مبهم: تفکیک دقیق، به ویژه بین صفاتی و افعالی، همیشه آسان نیست. بسیاری از اسماء صفاتی، مبنای افعالی دارند (مثلاً الرحیم هم صفت رحمت ذاتی است و هم بیانگر فعل رحمت) و بالعکس. تقسیم فوق بر اساس غالب معنا در کاربرد اسم است.

• ذاتی بودن پایه: همه اسماء به ذات الهی برمی‌گردند. حتی اسماء افعالی، ریشه در صفات ذاتی خدا دارند (مثلاً رزاق بودن از صفت غنی و قدرت ذاتی نشأت می‌گیرد)

• ترکیبات: اسامی مرکب مانند “عَالِمُ غَیْبِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ” یا “ذُو الْجَلَالِ وَالْإِکْرَامِ” معمولاً بر اساس معنای کلی و غالبشان در یکی از دسته‌ها (اغلب صفاتی) قرار می‌گیرند.

• بر اساس تقسیم‌بندی رایج در علم کلام و تفسیر، اسماء الحسنی را می‌توان به سه دسته ذاتی، صفاتی و افعالی تقسیم کرد. البته باید توجه داشت که این تقسیم‌بندی تا حدودی قراردادی است و گاهی مرزها دقیق نیست، چرا که بسیاری از اسامی می‌توانند در بیش از یک دسته قرار گیرند یا وجوه مختلفی داشته باشند. با این حال، بر اساس معنای غالب هر اسم، تقسیم‌بندی زیر ارائه می‌شود:

دسته‌بندی نام‌های الهی:

• 1. نام‌های ذاتی:

این نام‌ها به وجود و هویت بی‌نظیر خداوند اشاره دارند. این اسامی، ذات پاک و مستقل خداوند را بدون در نظر گرفتن رابطه‌اش با مخلوقات توصیف می‌کنند. بیانگر هستی، وحدانیت و کمال ذاتی خدا هستند. این نام‌ها به وجود و هویت بی‌نظیر خداوند اشاره دارند:

نام‌های ذاتی
ظاهر	قیوم	قدوس	هو	آخِر	الحیّ	الله
	باطن	حق	واحد	صمد	اوّل	اَحَد

۲. نام‌های صفاتی:

این نام‌ها به صفات کمالی موجود در ذات خداوند اشاره دارند. ین اسامی، صفات ثابت، ذاتی و جاویدان خداوند را توصیف می‌کنند. بیانگر کیفیت‌های کمالی ذات الهی هستند:

نام‌های صفاتی
واسع	متین	قوى	علیم	رحیم	بصیر	اله
ودود	مجید	کبیر	على	رؤوف	حکیم	اعلى
هادی	مهیمن	کریم	عظیم	سمیع	حلیم	اکرم
	مؤمن	لطیف	غنى	شهید	خبیر	اعلم
	نور	متعالى	قدیر	عزیز	رحمان	بدیع

۳. نام‌های افعالی:

این نام‌ها به افعال و تأثیرات خداوند در جهان هستی و رابطه او با مخلوقات اشاره دارند. این اسامی، بیانگر چگونگی تجلی خداوند در جهان و ارتباطش با بندگان هستند. این اسامی بیشترین تعداد را دارند:

نام‌های افعالی
والی	ملک	غفار	سلام	خیرالراحمین	حفیظ	ارحم الراحمین
وکیل	ملیک	غفور	سریع الحساب	خیرالمنزلین	حفى	اسرع الحاسبین
ولی	مبدى	فالق الاصباح	سریع العقاب	ذوالعرش	حمید	اقرب
وهاب	مبین	فالق الحب و النوى	شاکر	ذوالطول	خالق	ابقى
	محیط	فاطر	شکور	ذوانتقام	خلاق	احکم الحاکمین
	محیى	فتّاح	شدید العذاب	ذوالفضل العظیم	خیر	احسن الخالقین
	متکبر	قَائِمٌ	شدید العقاب	ذوالرحمه	خیرالماکرین	اهل التقوی
	مجیب	قاهر	شدید المحال	ذوالقوه المتین	خَیْرُ النَّاصِرِینَ	اهل‌المغفره
	مستعان	قریب	عالِمُ غیبِ السماواتِ و الأرضِ	ذوالجلال و الاکرام	خیرالرازقین	بارى
	مصوِّر	قادر	عالم الغیب و الشهاده	ذوالمعارج	خیرالفاصلین	بَرّ
	مقتدر	قابل‌التوب	عفوّ	رب	خیرالحاکمین	توّاب
	مقیت	القائم على کل نفس	علام‌الغیوب	رفیع الدرجات	خیرالفاتحین	جبّار
	مولی	کافی	غافرالذنب	رزاق	خیرالغافرین	جامع
	نصیر	مالک	غالب	رقیب	خیرالوارثین	حسیب

اسماء الحسنی به ترتیب الفبایی

در ادامه، نام‌های خداوند به ترتیب الفبایی و شماره‌گذاری شده آورده شده‌اند:

اسماءالله الحسنی به ترتیب الفبایی
اقرب	اعلم	اعلى	اسرع الحاسبین	ارحم الراحمین	اَحَد	آخِر
احکم الحاکمین	احسن الخالقین	ابقى	اول	الله	اله	اکرم
بصیر	بَرّ	بدیع	باطن	بارى	اهل‌المغفره	اهل التقوی
حق	حفیظ	حسیب	حسى	جبّار	جامع	توّاب
خبیر	خلاق	خالق	حیّ	حمید	حلیم	حکیم
خیرالفاتحین	خیرالفاصلین	خیرالغافرین	خیرالرازقین	خیرالراحمین	خیرالحاکمین	خیر
ذوالعرش	ذوالرحمه	ذوالجلال و الاکرام	خَیْرُ النَّاصِرِینَ	خیرالوارثین	خیرالمنزلین	خیرالماکرین
رب	رؤوف	ذوالمعارج	ذوانتقام	ذوالطول	ذوالقوه المتین	ذوالفضل العظیم
سمیع	سلام	رقیب	رفیع الدرجات	رزاق	رحیم	رحمان
شهید	شدید المحال	شدید العقاب	شدید العذاب	شاکر	سریع العقاب	سریع الحساب
عزیز	علام‌الغیوب	عالم الغیب و الشهاده	عالِمُ غیبِ السماواتِ و الأرضِ	ظاهر	صمد	شکور
غفار	غالب	غافرالذنب	علی	علیم	عفوّ	عظیم
قابل‌التوب	فتّاح	فاطر	فالق الحب و النوى	فالق الاصباح	غنى	غفور
قادر	قاهر	قریب	قدیر	قدوس	القائم على کل نفس	قائم
متکبر	مالک	کریم	کبیر	کافی	قیوم	قوى
مبین	محیى	محیط	مجید	مجیب	متین	متعالى
ملیک	ملک	مقیت	مقتدر	مصوِّر	مستعان	مبدى
واسع	واحد	نور	نصیر	مهیمن	مولی	مؤمن
	هو	هادی	وهاب	وکیل	ودود	والی

أسماء الله جلالی و جمالی

اسماءالله (نام‌های خداوند) علاوه بر تقسیم‌بندی به ذاتی، صفاتی و افعالی، به دو دستهٔ کلی اسماء جلالی و اسماء جمالینیز قابل تقسیم هستند. این تقسیم‌بندی بیشتر به تأثیر و جلوهٔ این نام‌ها در هستی و نسبت آن‌ها با مخلوقات مربوط می‌شود.

اسماء جلالی خدا

«اسماء جلالی» به نام‌هایی اطلاق می‌شود که نمایانگر «عظمت»، «قدرت»، «هیبت»، «غلبه» و «قهر» خداوندند.

این نام‌ها معمولاً با صفات بزرگی، سلطنت، مجازات، و تدابیرشامل سختی و کیفر مرتبط‌ اند. اسماء مذکور جنبه والا و بی‌نیازی مطلق خداوند را نشان می‌دهند و در دل مخلوقات بیم و خشیت ایجاد می‌کنند.

نمونه‌هایی از اسماء جلالی:

• جبّار (نیرومند، مسلط)

• متکبر (با عظمت، دارای کبریا)

• قهّار (بسیار غالب)

• قاهر (غلبه‌کننده)

• شدید العذاب (سخت‌عذاب)

• شدید العقاب (سخت‌کیفر)

• ذوانتقام (صاحب انتقام)

• عزیز (قدرتمند، شکست‌ناپذیر)

• عظیم (بسیار بزرگ)

• صمد (بی‌نیاز، مقصد همه)

• محیط (احاطه‌کننده)

• مالک الملک (صاحب پادشاهی)

• رب (پروردگار)

• القائم على کل نفس (قائم بر هر نفس)

• غالب (چیره)

• قوی (توانا)

• متین (استوار)

• ذوالقوه المتین (صاحب قدرت استوار)

اسماء جمالی خدا

«اسماء جمالی» به نام‌هایی گفته می‌شود که بیانگر «زیبایی»، «لطف»، «رحمت»، «مهربانی»، «بخشش» و

«محبت» خداوندند. اسماء مذکور به جنبه قرب و نزدیکی خداوند به بندگان و فضل و کرم او اشاره دارند و در دل انسان‌ها امید و آرامش ایجاد می‌کنند.

نمونه‌هایی از اسماء جمالی

• رحمان (بسیار بخشنده)

• رحیم (مهربان)

• غفار (بسیار آمرزنده)

• غفور (آمرزنده)

• تواب (توبه‌پذیر)

• لطیف (مهربان، باریک‌بین)

• کریم (بخشنده)

• نور

• وهاب (بسیار بخشنده)

• ودود (بسیار دوستدار)

• بَرّ (نیکوکار)

• حلیم (بردبار)

• صبور (صبرکننده – اگر در لیست بود)

• شاکر (شکرپذیر)

• شکور (بسیار سپاسگزار)

• عفوّ (بسیار درگذرنده)

• رئوف (بسیار مهربان)

• سلام (سلامت‌بخش)

• هادی (هدایت‌کننده)

• مؤمن (ایمنی‌بخش)

• اهل‌المغفره (شایسته آمرزش)

• ذوالرحمه (صاحب رحمت)

• خیرالراحمین (بهترین رحم‌کنندگان)

• رزاق (روزی‌دهنده)

• حفیظ (نگهدار)

• حسیب (حسابرس)

• مجیب (اجابت‌کننده)

نکتهٔ مهم: بسیاری از نام‌های الهی هر دو جنبهٔ جلالی و جمالی را در خود دارند و نمی‌توان آن‌ها را به طور مطلق در یک دسته قرار داد. به عنوان مثال، الله خود جامع تمامی صفات است. یا نام‌هایی مانند حکیم (دانای مطلق) و علیم (بسیار دانا) که هم به کمال ذات و هم به تدبیر و لطف او اشاره دارند. این تقسیم‌بندی بیشتر برای درک بهتر ابعاد گوناگون صفات الهی است.

جمع بندی

«اسماءالله الحسنی» که در قرآن ذکر شده‌اند، تبیین‌کننده ذات، صفات جلالی و جمالی، و افعال خدای یگانه هستند. در واقع، تمام هستی تجلی اسماءالله است.(نک صفوی، تفسیر ساختاری سوره حمد، ص ۱۲۳–۱۵۰)

واژگان کلیدی: اسماءالله الحسنی، قرآن، اسماء جلالی و جمالی، دایره اسماءالله الحسنی.

کتاب‌شناسی:

ابن عربی، محی الدین، انشاء الدوائر،  ترجمه فارسی محمد خواجوی؛ تهران: انتشارات مولی، ۱۳۹۰ش .

ابن عربی، کشف المعنی عن سرّ اسماء الله الحسنی، قم، بخشایش، ۱۴۱۹ق.

بیهقى، احمد بن حسین الاسماء والصفات, بیروت ۱۴۰۵/۱۹۸۴٫

تلمسانى، عفیف الدین، شرح الاسماء الحسنی، استانبول، وقف الدیانه الترکی، ۱۴۳۹ق– ۲۰۱۸م .

سبزواری، ملا هادی، شرح الاسماء اَو شرح دعاء الجوشن الکبیر، به کوشش حبیبى، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۵ ش.

سمعانی، احمد. «روح الأرواح فی شرح اسما الملک الفتاح». تهران. علمی و فرهنگی. ۱۳۸۴.

شریف کاشانی، حبیب الله، خواص و مفاهیم اسماء الحسنی، انشارات صائب، تهران، چاپ سوم، ۱۳۸۵.

صدوق، ابو جعفر محمد(ابن بابویه)، التوحید، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه، بی تا.

صفوی، سید سلمان، تفسیر ساختاری سوره حمد، تهران، سلمان آزاده، ۱۳۹۷ش.

صفوی، سید سلمان، تفسیر ساختاری سوره‌ بقره، تهران، سلمان آزاده، ۱۳۹۹ش.

صفوی، سید سلمان، تفسیر ساختاری سوره‌ آل عمران، تهران، سلمان آزاده، ۱۴۰۲ش.

صفوی، سید سلمان، تفسیر ساختاری سوره‌ معنایی سوره نساء، تهران، سلمان آزاده، ۱۴۰۳ش..

صفوی، سید سلمان، تفسیر عرفانی دعای مجیر، تهران، تراث اسلامی، ۱۴۰۳ش.

صفوی، سید سلمان، علم حروف، تهران، تراث اسلامی، ۱۴۰۳ش.

غزالی، محمد، المقصد الاسنی فی شرح معانی اسماءالله الحسنی، بیروت، دار ابن حزم، ۱۴۲۴ق– ۲۰۰۳م.

فخررازی، محمد بن عمر، شرح اسماءالله الحسنی للرازی، قاهره، مکتبه الکلیات الأزهریه، ۱۳۹۶ق– ۱۹۷۶م.

فیض کاشانی، محسن، کلمات مکنونه، تهران، انتشارات فراهانی، ۱۳۶۰.

معینی، محسن، کتابشناسی شروح اسماء الحسنی، آیینه پژوهش ۱۳۷۴ شماره ۳۵، ص ۹۹– ۱۰۹ .

هروی، محمد، بحرالغرائب، تصحیح: زهیر طیب، تهران، سفیه، ۱۳۸۳ش.