دکتر سید سلمان صفوی
۱۸ خرداد ۱۴۰۴
نشست بازخوانی تئوریک دیوان خطائی:
عرفان و حکمت در نگاه شاهاسماعیل صفوی
تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
شاه اسماعیل یک صوفی، رهبر سیاسی، سردار سلحشور، و هنرمند(شعر و موسقی) است. او جامع ولایت معنوی و سیاسی، نبوغ نظامی، شجاعت و هنر است. در تاریخ ایران پس از اسلام هیچ کس قابل مقایسه با او از حیث جامعیت و خدمت به ایران و تشیع وجود ندارد. او وارث عرفان ثقلین (قرآن و اهل بیت علیهم السلام) و تصوف، سیاست و شجاعت شیخ صفی الدین، شیخ جنید و شیخ حیدر است.
او به ترکی و فارسی شعر عرفانی سروده است. شعر فارسی مثل: عالم آرای عباسی و مجمع الفصحا شاه اسماعیل را در زمره فصیحان و شاعران عصر صفوی خواندهاند که به دو زبان ترکی و فارسی شعر سروده است. فارسی مثل
«بیستون ناله زارم چو شنید از جا شد– کرد فریاد که فرهاد دگو پیدا شد»
ا«گر مجنون توانستی سر از تربت برون کردی– نشستی سالها یش من و مشق جنون کردی»
سیاق و بافت فرهنگی متن:
او خود را به عنوان سِر حق و رهبر غازیان(مجاهدین، جنگجویان) پیروسنت محمدی، علوی، حسینی، جعفری و شیخ صفی الین می خواند. «نامم شاه اسماعیل است– یر حقم، سرور جمله غازیانم، امروز در میدان نبرد، حسینیام، چاکر علیام، جد اعلایم صفی، پدر[بزرگم] جنید است، اهل شجاعتم و جعفری حقم»، «من چاکر علیام– من پیر و سلطان عالمم»، «مدح شاه (علی) را درویشانه می خوانم».
دیوان خطایی تفسیر عرفانی کلام الله حکیم است به زبان ترکی همچون مثنوی مولوی به زبان فارسی.
دیوان خطایی جمع هنر، سنت معارف حکم تصوف و تجربه معنوی صوفیانه است.
گزارش سفر نفس: دیوان خطایی شرح سفر نفس «من الخلق الی الحق» و «من الحق الی الخلق مع الحق» است. تفاوت با روش شیخ بکتاش و تصوف گوشه نشینی.
مطالعات کتابخانه ای نیست. حاصل علم حصولی نیست. علم قلبی و شهودی است.
فیلد متن:
ادبیات عرفانی
زبان متن:
سمبلیسم و متافور. بر اساس روش نشانه شناسی کتاب «نشانه شناسی و فلسفه زبان» «امبرتو اکو».
ایزوتوپی های دیوان خطابی:
ایزوتوپی های گفتمان عرفانی مثل ولایت، عشق، و ایزوتوپی های بلاغی مثل انواع آرایه های صنایع ادبی نظیر تشبیه، تمثیل، تسجیع، تضمین و تلمیح. تشبیه مثل: «من خطایی فرزتد حیدرم– مانند اسماعیل(ع) برای قربانی شدن آمدهام». «من که هر زمستان و بهار عاشق توام– هر زمان تو را بینم عالم برایم گلستان است.» مخمس فارسی شاه اسماعیل که غزل دیوان حافظ را تضمین کرده:
تو آن گلی که خراب تو گلعذارانند– اسیر بند کمند تو شهسوارانند
به بند دانه و دامت چو من هزارنند– غلام نرگس مست تو تاجدارانند
…..(فخری هروی، ۱۳۴۵: ۶۷–۷۰)
بینامتنیت:
دیوان خطابی مشحون تضمین و تلمیح آیات قرآن و احادیث نبوی و ولوی است.
حماسه عرفانی:
دیوان خطابی حماسه عرفانی عاشقانه است. و این تفاوت مهم آن با دیوان شمس و دیوان حافظ است. جنبه حماسی متن در موسیقی شعر آن تجلی یافته است.
مرجع روش تحلیل متن: کتاب «روش شناسی ساختار معنایی هرمنوتیکی»(سید سلمان صفوی، ۱۴۰۴)، هندبوک تحلیل متون کلاسیک عرفانی و فلسفی.