Google+
   “دانشنامه معاصر قرآن کریم” به سرپرستی علمی و سرویراستار دکتر سید سلمان صفوی منتشر شد.
مهر ۲, ۱۳۹۶ – ۵:۳۷ ق.ظ | No Comment

 
“دانشنامه معاصر قرآن کریم” به سرپرستی علمی و سرویراستار دکتر سید سلمان صفوی توسط آکادمی مطالعات ایرانی لندن در قم و لندن همزمان با دهه …

ادامه مطلب »
Transcendent Philosophy Journal

Islamic Perspective Journal

انتشارات آکادمی

ماهنامه فرهنگ اسلامی

Home » اندیشه, مقالات

دو کلمه در باب زبان و ادب

Submitted by on دی ۶, ۱۳۹۱ – ۲:۱۰ ب.ظNo Comment
دو کلمه در باب زبان و ادب

 دکتر رضا داوری اردکانی

رئیس فرهنگستان علوم

سخن من دو کلمه است و با این دو کلمه می­خواهم بگویم که میان ادبیات به معنی پژوهش­های ادبی و شعر و رمان نباید اشتباه شود.

در حدود سی سال پیش یک همکار دانشمند که متأسفانه اکنون در میان ما نیست، مرا ملامت کرد که در نوشته­ای از وضع کنونی زبان فارسی اظهار نارضایتی کرده­ام به او گفتم مقصود من از وضع زبان، تلقی سطحی و دستکاری­های نادرست در آنست. او گفت خواننده چنین استنباطی از مقاله ندارد. گفتم اگر شما مقصود مرا درنیافته­اید پس از دیگران چه انتظاری داشته باشم. مع هذا دلیل آوردم که شما می­دانید من کم و بیش با آثار ادب فارسی از شعر و نثر از زمان قائم مقام فراهانی تا کنون آشنایی دارم و قدر شاعران و نویسندگان بزرگ معاصر را می­دانم پس چگونه می­گویی که شعر و نثر معاصر را ناچیز می­شمرم گفت استنباط من که اینها را می­دانم از نوشته­ات اینست که آثار ادبی و زبانی معاصر را کوچک شمرده­ای پس ببین کسانی که تو را نمی­شناسند چه فکر و حکم می­کنند و شاید کسی آن نوشته را بخواند و گمان کند که هرگز هیچ کتاب نخوانده­ای و بگوید برو چند صفحه­ای از حسن مقدم و محمد علی جمال زاده و یکی دو شعر از بهار و نیما و رهی معیرّی و اخوان ثالث و هوشنگ ابتهاج  بخوان تا بدانی که شعر و نثر معاصر را به آسانی نمی­توان خوار شمرد. ناگزیر سخنش را تصدیق کردم البته در آن مقاله تغییری ندادم اما سعی کردم دو نکته را روشن کنم:

۱- نقد ادبی ما نقد صوری است. ادیبان ما کار مهم ادبیات را تصحیح متون و شرح آنها می­دانستند و می­دانند در آغاز رنسانس اومانیست­ها در تصحیح متون آثار کلاسیک یونانی و رومی اهتمام می­کردند پژوهندگان و ادیبان ما هم به روش آنان آثار متقدمان را تصحیح می­کنند و نشر می­دهند اما اینان روش خود را مستقیماً از اومانیست­ها اخذ نکرده­اند بلکه آن را از شرق شناسان آموخته­اند من در جایی عبارتی از ویکتور هوگو ­خواندم که مدتها آن را در نمی­یافتم. سخن هوگو این بود که سابقاً همه اومانیست بودند اکنون و این روزها همه شرق شناسند مدتی تأمل کردم تا دانستم اومانیست­ها و شرق شناسان با یکدیگر چه نسبت ومناسبت دارند. من نظرم اینست که اصلی­ترین و مهم­ترین وجه مشابهت آنان توجه به متون کلاسیک است با این تفاوت که اومانیست­ها به متون یونانی و رومی یعنی به خاستگاه فرهنگ و تاریخ خود توجه داشتند و شرق شناسان نظرشان به فنون ادبی و تاریخی و فلسفی و علمی شرقیان از چین تا مصر و شمال آفریقا بود.

درست در همان روزی که همکارم مرا از بابت نوشتن مقاله وضع زبان فارسی ملامت کرد یک ادیب ژاپنی به دانشکده ادبیات دانشگاه تهران آمد بود و درباره شعر نظامی سخن گفت او مقاله خود را به فارسی روان و درست نوشته بود و خوب هم آن را قرائت کرد پس از اینکه سخن تمام شد از جای خود برخاست و به استادان ادب فارسی که در مجلس حاضر بودند تعظیم کرد. من در مقام تشکر و حق شناسی گفتم من در اینجا به استادان حاضر و شخص جنابعالی ادای احترام می­کنم و به صراحت می گویم که تا کنون سخنی به این خوبی درباره نظامی نشنیده بودم و در میان آثار همکارانم هم نظیر نوشته شما نمی شناسم. ما به اقتفای شرق شناسان بوطیقا و ریطوریقا را رها کرده و به تصحیح متون اکتفا کرده­ایم. ناسپاسی نمی­­کنم احیاء و تصحیح متون کار مهمی است که در صدسال اخیر بر اثر همت و اهتمام دانشمندان و ادیبان بزرگی مثل قزوینی و غنی و دانش پژوه و افشار و …. صورت است اما ادب را نمی­توان محدود در تصحیح نسخ خطی کرد البته تعداد اندکی از اهل فضل و ادب هم در کار نقد ادبی وارد شده و آثار و مقالات بالنسبه خوب نوشته­اند امّا اصول و قواعدی که فراگرفته­اند کمتر در نقد ادبیات خودمان به کار برده­اند یا لااقل من صرفنظر از دو سه اثری که ایرانیان مقیم خارج نوشته­اند فقط چند اثر معدود از استادان دکتر زرین کوب، دکتر شفیعی کدکنی و دکتر اسلامی ندوشن و یکی دو رساله خواندنی از شاهرخ مسکوب و فریدون هویدا که بعضی داستان­های شاهنامه را بر مبنای فرویدیسم تفسیر کرده­اند می­شناسم پژوهندگان ادبیات ما بیشتر با الفاظ و صورت ظاهر ادب قدیم سروکار داشته­اند خوبست برنامه های آموزشی، پژوهشی ادبیات طوری تنظیم و تدوین شود که علاوه بر نقد صوری به نقد مضمون و معنی هم اهتمام شود ما شرحهای مزجی لفظی خوبی از شاعران بزرگ داریم اما کمتر آثار آنان را تحلیل کرده ایم شاید شاعران و ادیبانی که در راهند ادای این وظیفه بزرگ را عهده دار شوند.

۲- نکته دوم در باب شعر معاصر و رمان نویسی در زبان فارسی است. تردید نکنیم که بسیاری از نویسندگان و شاعران معاصر در عداد گویندگان و نویسندگان بزرگ تاریخ زبان فارسی قرار خواهند گرفت. در صدسال اخیر در غزل و قصیده و مثنوی و رباعی و بطور کلی در اقسام شعری که سابقه­ هزار ساله دارد شاعران بزرگ داریم نو بودن شعر نو هم صرفاً در صورت آن نیست ممکن است گاهی چنانکه در همه اقسام و انواع شعر پیش می­آید صورت و لفظ بر معنی غلبه داشته باشد اما در شعر اصیل معمولاً تناسبی میان صورت و معنی هست شاعرانی که هم در شعر عروضی و هم در شعر نو سخن سرایی کرده­اند بیشتر مطالب عصر و زمان را در زبان شعر نو آورده­اند درد تعلق به جهان توسعه نیافته را مهدی اخوان ثالث نه در قطعات و قصاید عروضی بلکه به زبان شعر نو باز گفته است اگر در آثار شاملو و فرخزاد و سپهری و ابتهاج و دیگران که خوشبختانه تعدادشان اندک نیست و نام همه را نمی­توانم بیاورم نظر کنید همین وضع را می­بینید اخوان وقتی از باغ می­گوید مرادش جهانهای موجود است او یکبار باغ خودش را با باغ جهان توسعه یافته می­سنجد و یکبار دیگر به باغ بی برگی خود که پاییز پادشاه­ آنست یعنی به باغ نومیدان و باغی که «چشم در راه بهاری نیست راضی می­شود و با زبانی که یکسره درد است می­پرسد»:

گر ز چشمش پرتو گرمی نمی تابد

         ور به رویش برگ لبخندی نمی روید،

                                                                   باغ بی برگی که می­گوید زیبا نیست؟

این قبیل یافت ها در شعر معاصر کم نیست ولی چون توقع ما از هر گروه و طایفه­ای که باشیم بسیار محدود است به حقیقت شعر کمتر توجه می­کنیم شعر معاصر ایران چنانکه گفته شد در تاریخ ایران و زبان فارسی خواهد ماند و به عظمت از آن یاد خواهد شد. خدا کند که در پی نامداران کنونی شاعرانی همچنان بزرگ بیایید زبان پیوسته به جان و وجود تاریخی ماست و شاعران پاسداران زبانند آنها با این پاسداری یعنی پاسداری از زبان از خرد و تدبیر و حتی از سلامت معاش ما پاسداری می­کنند پس مپنداریم که آنان

نان از دسترنج ما می خورند                 و هوای شهر را بگند نفس خویش آلوده می­کنند

کلید واژگان:  داوری اردکانی، ادب فارسی، علم، تجدد، ایران.

 

Leave a comment!

Add your comment below, or trackback from your own site. You can also subscribe to these comments via RSS.

Be nice. Keep it clean. Stay on topic. No spam.

You can use these tags:
<a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>

This is a Gravatar-enabled weblog. To get your own globally-recognized-avatar, please register at Gravatar.

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.