Google+
دانشنامه معاصر قرآن کریم  سرپرست علمی و سرویراستار دکتر سید سلمان صفوی
اسفند ۱۷, ۱۳۹۵ – ۹:۲۶ ق.ظ | No Comment

 
در «دانشنامه معاصر قرآن کریم»، ابعاد معنوی، اخلاقی، متافیزیکی، اعتقادی، اجتماعی، هنری، سیاسی و اقتصادی تعالیم کلام الله مجید با زبانی روان با تکیه بر …

ادامه مطلب »
Transcendent Philosophy Journal

Islamic Perspective Journal

انتشارات آکادمی

ماهنامه فرهنگ اسلامی

Home » مقالات

احکام اعتکاف در عرفان اسلامی

Submitted by on فروردین ۱۹, ۱۳۹۶ – ۶:۳۶ ق.ظNo Comment
احکام اعتکاف در عرفان اسلامی

دکتر سیّد سلمان صفوی

مرکز تحقیقات و مطالعات شیخ صفی الدین اردبیلی

 

‪ 

{ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّیَامَ إِلَى اللَّیْلِ وَلاَ تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاکِفُونَ فِىَ الْمَسَاجِدِ تِلْکَ حُدُودُ اللهِ فَلاَ تَقْرَبُوهَا کَذَلِکَ یُبَیِّنُ اللهُ آیَاتِهِ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ}; (سپس روزه را تا شب تکمیل کنید. و در حالى که در مساجد به اعتکاف پرداخته اید، با زنان آمیزش نکنید. این، مرزهاى الهى است، پس به آن نزدیک نشوید! خداوند، این چنین آیات خود را براى مردم روشن مى سازد، باشد که پرهیزگار گردند)‪.(۱۸۷- بقره)

اعتکاف از ارکان مھم تعالیم عرفان اسلامی و طریقت صفویّه است.۱ خلوت نشینی دارای اقسامی است که مھمترین آنھا اعتکاف و چلّه نشینی است. در این بخش به معرفی اجمالی فقه النفس احکام اعتکاف میپردازیم. در سیر و سلوک عرفانی، اعتکاف، مراقبت خالصانه حداقل سه روز از خود است، تا از این طریق باطن سالک به آمادگی لازم جھت دریافت حکمت ناب الھی از طریق دل نائل شود.

‪«اعتکاف در اصل به معناى محبوس ماندن و مدّتى طولانى در کنار چیزى بودن است. و در اصطلاح شرع توقّف در مساجد براى عبادت مى باشد، که حدّاقل آن سه روز است، وشرط آن روزه داشتن و ترک بعضى دیگر از لذائذ است. این عبادت اثر عمیقى در تصفیه روح، و توجّه مخصوص به پروردگار دارد، و آداب و شرایط آن در مباحث آینده خواهد آمد. البتّه این عبادت ذاتاً از مستحبّات است، ولى در پاره اى از موارد استثنایى شکل وجوب به خود مى گیرد. به هر حال در آیه ۱۸۷ سوره بقره تنها به یکى از شرایط آن، که عدم آمیزش با زنان (اعمّ از شب یا روز) است اشاره شده، آن هم بخاطر ارتباط و پیوندى که با مسأله روزه دارد».(تفسیر نمونه، ج۱، ص۶۵۳)

روایات متعددی در اهمیت و تاثیر اعتکاف از معصومین(ع) صادر شده است. مانند: مَنِ اعتَکَفَ إیمانا وَ احتِسابا غُفِرَ لَهُ ما تَقَدَّمَ مِن ذَنبِهِ.همه گناهان گذشته کسى که از روى ایمان و براى رسیدن به ثواب الهى معتکف شود ، آمرزیده مى‏شود.(کنزالعمّال ، حدیث ۲۴۰۰۷)

سید بن طاووس می گوید: بدان که اوج و کمال اعتکاف آن است که انسان عقل و دل و دیگر اعضای بدن خویش را تنها بر اعمال صالح وقف کند و آن‌ها را بر درگاه خداوند و اراده مقدس او حبس نماید. معتکف باید فکر و جان و اعضای خود را با افسارهای مراقبت به خوبی مهار کند و از چیزهایی که روزه دار باید از آن بپرهیزد، کاملاً خودداری کند، بلکه دقت و مراقبه معتکف باید به مراتب بیشتر از روزه دار باشد، زیرا او هم روزه دار است و هم معتکف، و هر معتکفی خود را ملزم نموده است که با تمام وجود به خداوند متعال روی آورد و روی‌گردانی و غفلت از حق را یکسره کنار نهد. بنابراین هرگاه معتکف نور عقل و جانش را به غیر خدا مشغول کند، یا عضوی از اعضای بدنش را به غیر خدا مشغول کند، یا عضوی از اعضای بدنش را در کاری که طاعت پروردگار نیست به کار گیرد، به همان میزانی که غفلت نموده، یا کوتاهی کرده، از حقیقت اعتکاف خود کاسته است.

شروط اعتکاف:  اجمالا عبارتنداز دوام طھارت، خلوت نشینی، بیان ذکرجلی»الله«،دوام سکوت إّلا َعن ِذکر الله، نفی خواطر، دوام روزه، مراقبه و تسلیم.

 قرائت قرآن، خواندن ادعیه و زیارات معتبر نظیر دعای مکارم الاخلاق، دعای تو ّسل، دعای کمیل، دعای جوشن کبیر، دعای سمات، دعای ندب، زیارت عاشورا و زیارت جامعه با تأمل در ایام اعتکاف مفید است. پس از نمازھا و اذکار، سلام و صلوات فرستادن بر انبیا، ائمه ھدی، حضرت فاطمه )سلام الله علیھم اجمعین( و اولیاءالله توصیه میشود. ذکر باید با حضور قلب و مستمر باشد تا نتیجه بخشد.

ذکر و فکر، تضرع، ابتھال و زاری کردن در ایام اعتکاف بسیار رھگشاست.

‪”وَاذْکُر رَّبَّکَ فِی نَفْسِکَ تَضَرُّعاً وَخِیفَهً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالآصَالِ وَلاَ تَکُن مِّنَ الْغَافِلِینَ”(۲۰۵- اعراف)

خدای خود را با تضرّع و پنهانی و بی‌آنکه آواز برکشی در صبح و شام یاد کن و از غافلان مباش.”

احکام اعتکاف:

۱ـ اعتکاف باید با اجازه استاد و نظارت او باشد.

 ۲ـاعتکاف باید فقط به قصد تقرب الی الله تعالی باشد.»اَنَتَ مقَصدیَ وِرضاَکَ مطلَبیَ وبِرحَمتِک استَغاثَتی« مقصدم تو ھستی. ھدفم رضای توست و به رحمت تو پناه میبرم.  ۳ـ اعتکاف کسی که ریا کند باطل است. ۴ـ قبل از اعتکاف، حق النّاس باید ادا شود و از کسانی که به آنھا ظلم شده، طلب بخشش و حلالیّت شود. ۵ـ قبل از نشستن در محل اعتکاف غسل توبه کند. ۶ـ در آغاز اعتکاف پس از دو رکعت نمازتوبه و استغفار، حداقل ھزار و یک مرتبه ذکر »اَستَغفِراللهَ َربّی َو اتُو ُّب اِلیھ« گفته شود و بسیار بگرید. ۷ـ مکان اعتکاف کوچک و تنھا با یک ورودی باشد، اگر ممکن باشد. ۸ـ مکان معتکف پاک و مباح و غیرغصبی باشد. ۹ـ مکان اعتکاف، حتی المقدور بسیار کم نور باشد و ھنگام ذکر و مراقبه و سکوت، تاریک باشد. ۱۰ـ برای خواندن قرآن و ادعیه، استفاده از نور مختصر و مفید بلامانع است.

 ۱۱ـ مکان اعتکاف فاقد اشیا و وسایلی باشد که موجب انحراف ذھن و قلب و تو ّجه سالک شود. ۱۲ـ معتکف نباید از مکان اعتکاف خارج شود، مگر برای تجدید وضو و غسل و امور اضطراری. ۱۳. مکان اعتکاف اگر اماکن مقدس نظیر مسجدالحرام یا مسجد النبی یا مسجد کوفه یا مسجد بصره باشد احسن است والا در مسجد جامع شهر یا اگر قابل دسترس نیست در هرمکان پاک دیگر نیز جایز است.

 

۱۴ـ لباس معتکف باید پاک و مباح باشد. ۱۵ـ لباس معتکف از مال حرام، اجزای مردار، اجزای حیوان حرام گوشت، ابریشم خالص و طلابافت نباشد. ۱۶ـ لباس معتکف شامل لباس بلند، شلوار، عبا، عرقچین، چفیه و لباس مرحمتی استاد است. خانمھا از لباس مخصوص نماز و یا لباس مرحمتی استاد استفاده کنند. معتکف قبل از اعتکاف در صورت امکان لباسھای خود را در یکی از اماکن مقدس نظیر خانه خدا و یا حرم معصومین علیھمالسلام و یا اولیاءالله متبرک کند. حداقل پوشاندن بدن ھمانند وضع نمازگزار است. ۱۷ـ معتکف باید ھمیشه با وضو باشد. ۱۸ـ فرد دیگری به مکان اعتکاف وارد نشود مگر در موارد ضروری، یا مواردی که با اجازه استادمکان اعتکاف اماکن متبرکه است . ۱۹ـ معتکف از اشتغال به امور دنیوی فارغ باشد. ۲۰ـ معتکف ا از وسایل تکنولوژیک  استفده نکند یا در حد اضظرار.

۲۱ـ گفتن اذکار فاطمیه با تسبیح تربت کربلا افضل است. ۲۲ـ در ھنگام نماز وذکر و دعا، داشتن انگشتری عقیق و فیروزه مستحب است. ۲۳ـ روزه معتکف بر اساس احکام شریعت باشد. ۲۴ـ معتکف باید از خوردن انواع گوشت قرمز و سفید اجتناب کند. ۲۵ـ از ماکولاتی که در قرآن نام برده شده است تناول کند مانند انجیر، زیتون و عسل. ۲۶ ـ نماز شب و تھجد بین نیمه شب تا اذان صبح ترک نشود. ۲۷ـ افضل است ھنگام ذکر، مراقبه و تو ّجه الی الله تعالی، به سمت قبله باشد. ۲۸ـ ھنگام ذکر بر سجاده نماز به صورت دو زانو یا چھار زانو بنشیند و پشت خود را به جایی تکیه ندھد. ۲۹ـ ھنگام ذکر اگر پاھا خسته شد و یا بیم آسیب دیدن زانوھا را داشت میتواند ایستاده یا نشسته بر صندلی، بخشی یا ھمه ذکر را بگوید. ۳۰ـ بیان ذکر یونسیه»لا اِله اِلا اَنت سبحانک اِنّی ُکنت ِمن الظالِمین« در سجده حداقل چھارصد مرتبه بعد از نماز عشا تا اذان صبح.

 ۳۱ـ بیان ذکر جلی »الله« پس از نماز عصر، عشا، بین نیمھ شب تا اذان صبح َو بین اذان صبح تا طلوع آفتاب. ۳۲ـ در شبانه روز حداقل یک تا دو ساعت ذکر جلی »الله« پس از نماز عشا و مابین نیمھ شب تا وقت اذان نماز صبح ضروری است.

۳۳ـبیان ذکرجلی»لاالھالاالله«بھ مدت چنددقیقه پس ازھرنمازواجب،مستحب است. ۳۴ـ ۷۰ مرتبه استغفار پس از ھر نماز و صد مرتبه قبل از خواب توصیھ شده است. ۳۵ـ ذکر صلوات به مدت چند دقیقه پس از ھر نماز، مستحب است. ۳۶ـ ذکر باید با حضور قلب باشد. ۳۷ـ از علایم ذکر حقیقی، غایب شدن ذاکر از زمان و مکان است. ۳۸ـ ذاکر در وھله اول از خود غایب شود، سپس از ذکر. آن گاه به وحدت ذکر و ذاکر و مذکور واصل شود. ۳۹ـ رکوع وسجدهھای طولانی داشتھ باشد. ۴۰ـ دوام سکوت اِ ّلا َعن ِذکر الله رعایت شود.

 ۴۱ـ نفی خواطر کند و آن عبارت است از تسخیر قلب و حکومت بر آن، تا سخنی نگوید و عملی انجام ندھد و تصور و خطرهای بر او وارد نشود، مگر به اذن و اختیار صاحب آن و حصول این حالت بسیار مشکل است. زمانی که سالک با استفاده از این روش در مسیر سلوک گام برمیدارد، متو ّجھ میشود که سیل بنیان کن خواطر و اوھام و خیالات او را فرا میگیرد و دائماً او را بھ خود مشغول میسازد. سالک باید ھر خاطری را با شمشیر ذکر ھلاک کند. منظور از ذکر، اسماء الھیّه است که سالک باید در وقت خطور خواطر بھ یکی از آن اسماء توجھ مستدام و مستمر کند تا آن خواطر از خانھ دلش بیرون شود. »اِ ّن الذی َن ات َّقَوا اِذا َم  َّسھُم طائِ ٌف ِم َن ال  َّشیطا ِن تَ َذ  َّک ُروا فَاِذا ھُم ُمب ِصرو َن.« چون اھل تقوی را از شیطان وسوسھ و خیالی بد فرا رسد ھمان دم خدا را بھ یاد آورند و ھمان لحظھ بصیرت و بینایی پیدا کنند.( اعراف/ ۲۰۱). برای ی نفی خواطر بسیار استغفار کند و ھر بارذکر»یافّعال«را تکرارکند. ھنگام ذکرـبرای نفی خواطرـبه اسم«یافّعال»و یا «لاُمو ُجوَد اِلا الله» به حسب معنی در دل مشغول شود تا وقتی که خواطر زایل شوند.

 ۴۲ـ بر ذکر « َوحدهُ َوحدهُ َوحدهُ» پس از ھر نماز مراقبت قلبی داشتھ باشد. ۴۳ـ مراقبت قلبی داشتھ باشد؛ یعنی ظاھر و باطن را از غیرحق حفظ کند و به تمامیّت، متوجه حق جل جلاله گردد. مراقبھ حضور دل با خدا و غیبت از ماسوی است. در حال مراقبھ چشمھا بستھ باشد. در مراقبه قلبی سالک با بستن چشم جزئی بین، با دیده ک ّل، مراقب ک ّل میشود و با چشم حق، حق ج  َّل جلالھ را میبیند.۲ ۴۴ـ بر سر سجاده نماز بنشیند و بدون بیان کلمھای تو ّجھ قلبی الی الله تعالی داشتھ باشد. ۴۵ـ ھر روز ۳۰ دقیقھ با امام زمان حضرت ح ّجت بن الحسن العسکری )عج( خلوت کند و ذکر »یا صا ِح َب ال َزمان اَد ِرکنی، یا صا ِح َب الزمان اَغثِنی« را ادا نماید. ۴۶ـھرصبح خواندندعای صباح مستحب است. ۴۷ـھرروزخواندنزیارت عاشورا،دعای یستشیرودعای عشرات مستحب است. ۴۸ـ ھر روز خواندن دعای مکارم الاخلاق و تو ّسل توصیه میشود. ۴۹ـھرروزقرائت یک ثلث قرآن مستحب است. ۵۰ـ ھر شب چھارشنبھ خواندن دعای توسل و ھر شب جمعھ خواندن دعای کمیل و ھر صبح جمعھ خواندن دعای ندبھوھرعصرجمعھخواندن دعای سمات،مستحب مؤّکداست.

 ۵۱ـ سالک در حال اعتکاف باید در حال خشوع باشد. ۵۲ـ تمرکز داشته باشد. اصل تمرکز واقعی، کیفیتی روحانی و روشی فراذھنی است که یکی از فواید آن پرورش روح و احساس آرامش پایدار در سالک است. تمرکز در آغاز با ذھن و خو ِد نفسانی فرد سر و کار دارد. ابتدا با شکستن قفل ذھن، تن را از پرش ذھنی آزاد کرده، غرائز با تزکیه به حالت عادی خود بازمیگردند. سپس با ساختارشکنی ذھن، حواس فیزیکی تصفیه و کارآمدتر میشوند و بدین ترتیب حواس بھ ھماھننگی و وحدت با یکدیگر میرسند، این امر عامل یگانگی حس درونی میشود. بدین ترتیب با جھشھای روحی در طول تمرکز، حس درون رشد کرده، با حواس فیزیکی ھمسو میشود و بھ خصوص بینایی، نافذ شده، کیفیت و میدان دید با گشوده شدن چشم دل تغییرمیکند. ۵۳ـتفّکرکند.امام رضا)ع(میفرمایند:»لَیَس الِعبادهُ کثَرهَ الصلاهَ والصوم، اِن َّماالِعباَدهُ◌ التَفَکر فِی اللهِ عزوجل.« )عبادت بخ افزونی نماز و روزه نیست؛ ھمانا عبادت، تفکر در باب خداوند جل و جلاله است. (اصول کافی: ص ۵۵، بحارالانوار: ص۱۹۴). سالک باید در نسبت خود با خدا و قدرت وجلال وجمال حضرت حق ومعاد اندیشه کند؛کھ اوغنی بالذات است وما وجھان، فقیر بالذات و سراسر وابسته و محتاج او ھستیم. او با ما و ناظر بر ماست و بازگشت ما بسوی اوست.

۵۴- مدت اعتکاف: بنا به نظر فقها مدت اعتکاف حداقل سه روز است و در کمتر از آن صحیح نیست ولى در زیادتر از سه روز حدى ندارد‪. این سه روز از طلوع فجر روز اول تا مغرب روز سوم است، بنابر این اگر بعد از طلوع فجر حتی با چند دقیقه تاخیر به مسجد برسد آن روز جزو اعتکاف به حساب نمى‏آید و چنانچه قبل از مغرب روز سوم اعتکاف را قطع کند، افزون بر آنکه کار حرامى کرده اعتکاف نیز باطل است‪. سه روز اعتکاف با شبهاى آن است که حداقل سه روز و دو شب است بنابر این نمى‏تواند شبها را از مسجد خارج شود یا نذر کند که سه روز بدون شبها در مسجد معتکف شود‪.

۵۵- مکان اعتکاف: ‪ فقهایی مانند آیت الله سیستانی گفته اند که: اعتکاف در مسجد الحرام یا مسجد النّبی (صلّی الله علیه و آله) یا مسجد کوفه یا مسجد بصره صحیح است، همچنین اعتکاف در مسجد جامع هر شهر صحیح می‌باشد مگر در زمانی که امامت آن مسجد اختصاص به فرد غیر عادل داشته باشد که در این هنگام ـ بنا بر احتیاط لازم ـ اعتکاف صحیح نمی‌باشد، و مراد از مسجد جامع مسجدی است که اختصاص به محلّه یا منطقه خاص یا گروه خاصّی نداشته باشد و محلّ اجتماع و رفت‌وآمد مردم مناطق و محله‌های مختلف شهر باشد، و مشروعیت اعتکاف در هیچ مسجدی غیر مسجد جامع ثابت نیست ولی آوردن آن به احتمال مطلوب بودنش اشکال ندارد، اما اعتکاف در جایی که مسجد نیست و مثلاً حسینیه است یا فقط نمازخانه است صحیح نیست و مشروعیت ندارد‪. اما برخی از علما مانند آیت الله خامنه ای گفته اند که اعتکاف در غیر مساجد جامع، مثل نمازخانه ی دانشگاه ها رجائاً اشکال ندارد.

۵۶- ‪ انسان می‌تواند از آغاز هنگام نیتِ اعتکاف در غیر اعتکافِ واجبِ معین شرط کند که اگر مشکلی پیش آمد اعتکاف را رها کند. بنابراین وی می‌تواند با قرار دادن این شرط، در وقت پیش آمدن مشکل و مانع، اعتکاف را رها کند و اشکالی هم ندارد حتّی در روز سوّم، اما اگر معتکف شرط کند بدون عارض شدن هیچ سببی بتواند اعتکاف را قطع نماید، صحّت چنین شرطی، محلّ اشکال است. شایان ذکر است قرار دادن شرط مذکور (شرط رها کردن اعتکاف در اثنای آن) بعد از شروع اعتکاف یا قبل از شروع آن صحیح نیست بلکه باید همزمان و مقارن با نیت اعتکاف باشد‪.

۵۷- خروج از محلّ اعتکاف برای ضروراتی که چاره‌ای از آن نیست، مثل توالت کردن، جایز است و خروج از مسجد برای غسل جنابت جایز بلکه واجب است، همچنین خروج بانوان برای انجام غسل استحاضه جایز است. همچنین برای انجام سایر کارهای ضروری عرفی یا شرعی، خواه واجب باشد یا مستحب، مربوط به امور دنیوی باشد یا اخروی ولی مصلحتی در آن نهفته باشد. اما اگر به ضرورت از مسجد خارج شود و به قدری طول بکشد( بیش از دو ساعت) که صورت اعتکاف بر هم بخورد، اعتکاف باطل است‪.

 

هدف اعتکاف: هدف از اعتکاف باید قربت الی الله و جهت اتصال با حضرت حق باشد. اعتکاف تمرین انس با خدا، هم نشینی با خدا با توسل به اسمالله الحسنی است. اعتکاف فرصتی است برای خالی کردن دل از غیر حق و چشیدن لذت خلوت کردن با حضرت محبوب است.

‪ 

‪ حسنت که آفتاب تجلی از او گرفت

یک جلوه کرد و مملکت دل فرو گرفت

یک تار از آن دو سنبل پرچین به چین رسید

از زلف مشک بوی تو در مشک بو گرفت

دل اعتکاف کوی تو دارد بر او مگیر

مرغ حریم کعبه نباشد برو گرفت

این آهوی رمیده که اندر کمند تست

او را مران که با سگ کوی تو خو گرفت

گفتم سخن ز کوی تو گویم به خنده گفت

بگذار گفت و گو که جهان گفت و گو گرفت

مه با عذار یار برابر همی نمود

زلفش به شیوه شد طرف روی او گرفت

 (ابن حسام خوسفی)

Leave a comment!

Add your comment below, or trackback from your own site. You can also subscribe to these comments via RSS.

Be nice. Keep it clean. Stay on topic. No spam.

You can use these tags:
<a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>

This is a Gravatar-enabled weblog. To get your own globally-recognized-avatar, please register at Gravatar.

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.